BMT Təhlükəsizlik Şurası Dağlıq Qarabağda atəşkəsə nəzarətin təmin edilməsinin vacibliyini müzakirə edib. Bu barədə jurnalistlərə Dağlıq Qarabağa dair qapalı iclasın yekunlarından danışan Təhlükəsizlik Şurasında bu ay sədrlik edən RF-nın BMT yanında daimi nümayəndəsi Vladimir Nebenzya məlumat verib:
"İndi atəşkəsə əməl olunmasını təmin etmək vacibdir, bu ən vacib məsələdir, çünki müvafiq razılaşma əldə olunub, lakin ona əməl olunmayıb. Əsas ona əməl olunmasını necə təmin etməkdir. Bu məsələ, əlbəttə ki, müzakirə olunub və Şura yanaşmada kifayət qədər yekdillik nümayış etdirib".
Eyni zamanda o deyib ki, bölgəyə BMT-nin müşahidəçi missiyasının göndərilməsi üçün Təhlükəsizlik Şurasının xüsusi mandatına ehtiyac var: "Belə məlumatlar var idi ki, Rusiya müdafiə naziri Azərbaycan və Ermənistandan olan həmkarları ilə bu nəzarətin necə həyata keçirilə biləcəyini müzakirə edib".
Diplomat müşahidə missiyası ilə ATƏT-nin məşğul ola biləcəyini istisna etməyib, çünki məhz bu təşkilat nizamlanma prosesi ilə məşğuldur: "Orada kim olacaq və hansı statusda, bu hələ müzakirə mərhələsində olan sualdır".
Göründüyü kimi, BMT Təhlükəsizlik Şurası atəşkəsə nəzarət üçün mexanizmlərin axtarışına çıxıb. Bu hansı formada mümkün ola bilər?
Politoloq Yeganə Hacıyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Dağlıq Qarabağda hərbi əməliyyatlarla bağlı BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasının qapalı iclas keçirəcəyi haqqında məlumat verilib:
“Məsələ ondadır ki, Ermənistan humanitar atəşkəs haqqında qəbul etdiyi öhdəliklərə əməl etmir və bu üzdən də atəşkəs haqqında razılaşma işə yaramır. Biz bunu hələ hərbi əməliyyatların ilk günlərində, humanitar atəşkəs haqqında ilk fikirlər səslənməyə başlayanda bilirdik ki, bu atəşkəs sadəcə Ermənistan üçün onun havadarlarının bir “dost xidmətidir”. Bu humanitar atəşkəs havadarlarının Ermənistanı silahlanması üçün bir möhlət kimi lazımdır. Birinci Qarabağ müharibəsində onlar xarici və muzdlu hərbi birləşmələrin və daha çox Azərbaycan daxilindəki siyasi təxribatların hesabına boşaldılmış əraziləri işğal edə biliblər. Bundan sonra isə mütəmadi olaraq baş verən eskalasiayalar qısamüddətli - 3-4 günlük olduğu üçün Ermənistan bu dəfə də hərbi əməliyyatları qısamüddətli hesablamışdı. Ermənistan həmişəki riyakar ampluasında hərbi təxribatı başlayıb, davam edir. Ermənistan rəsmiləri və bütün dünyadakı erməni diasporu, güya Azərbaycan və Türkiyənin Dağlıq Qarabağda müştərək hərbi əməliyyat keçirməsi yalanlarını tirajlayır. Humanitar atəşkəs zamanı Azərbaycan, aydın məsələdir ki, Ermənistanın hərbi təxribatlarına cavab vermək məcburiyyətindədir və verir. Humanitar atəşkəsin işə yaramadığı bəlli olan kimi ATƏT-in Minsk Qrupunun hərbi əməliyyatlar mövzusunu BMT Təhlükəsizlik Şurasına müzakirəyə çıxaracağını ilk günlərdən ehtimal etdik. Bazar ertəsi - 19.10.2020 tarixində BMT Təhlükəsizlik Şurası Dağlıq Qarabağla bağlı qapalı iclas keçirdi. Iclas Minsk Qrupunun həmsədrləri olan Rusiya və Fransanın təşəbbüsü ilə keçirilib. Burda bir daha qeyd etmək istəyirəm ki, bu da Ermənistanın ATƏT-in Minsk Qrupundakı "dostlarından"ona növbəti xidmətdir.
Gəncədə mülki əhalini iki dəfə gecə yatdığı yerdə ballistik raket atəşinə tutmaqlarını necə izah edəcəklər ?
İlkin məlumatlar budur ki, BMT TŞ-nin Rusiyanın daha öncə də bir neçə dəfə səsləndirdiyi “atəşkəsə nəzarət mexanizmi”nin işə salınması təklifi var.
Görüşlə paralel bir vaxtda Rusiya XİN Sergey Lavrov mətbuat konfransı zamanı dedi ki, atəşkəs rejiminə riayət olunmasını izləyən bir mexanizm yaratmaq lazımdır. Lavrov şəxsən özü, Müdafiə naziri və Azərbaycan və Ermənistandan olan həmkarları ilə bunun üzərində fəal işləyirlər. Rusiya ümid edir ki, belə bir mexanizm yaxın gələcəkdə razılaşdırılacaq. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu təklifə cavabını verib və konfliktin həllinin Azərbaycan üçün ən məqbul "reseptini" göstərib: Ermənistan hərbi əməliyyatları dayandırmağımızı istəyirsə, təcili işğal olunmuş ərazilərimizi qeyri-şərtsiz tərk etməlidir.
Bu nəzarət mexanizmi təşəbbüsünü Rusiyanın Dağlıq Qarabağa "sülhməramlılar yeridilməsi" istəyinin fərqli ifadəsi kimi qəbul etməliyik. Bu “nəzarət mexanizmi” Rusiyaya İranla quru əlaqəsi əldə etmək və Avropa Birliyinin “Qazprom”dan kənardakı alternativ xətlərini istədiyi vaxt hədələmək imkanı verə bilər.
İstənilən halda, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkəsi kimi nə Rusiya, nə ABŞ, nə də Fransa Dağlıq Qarabağda "sülhməramlı" missiya və ya "nəzarət mexanizmi" həyata keçirə bilər. ATƏT-in Minsk Qrupunun "həmsədr ölkə qüvvələri sülhyaratma prosesində iştirak edə bilməz" kimi razılaşması mövcuddur. Konkret olaraq hansı nəzarət mexanizmi tətbiq edilə bilər sualına gəlsək, bu mexanizm beynəlxalq sülhməramlı təcrübələrə uyğun hücum və kəşfiyyat-təxribat hərəkətlərinin qadağan edilməsi, istənilən növ uçan aparatların istifadəsinə qadağa, snayperdən istifadə və ağır silahların yaşayış məntəqələrində və ətraflarında yerləşdirilməsini qadağan edən bir mexanizm kimi təbiq olunacaq.
Bu isə, aydındır ki, həm də Ermənistan üçün nəfəslik açmaq deməkdir, ən əsası isə, status-kvo –ya qayıtmaq cəhdi anlamına gəlir”.
Ekspert hesab edir ki, ATƏT-in Minsk Qrupunun bundan sonra edə biləcəyi tək bir şey var: Azərbaycan öz ərazilərini işğaldan azad edəndən sonra sülh müqaviləsini hazırlasın və Ermənistanı bu sülhə imza atmağa məcbur etsin.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
