1959-cu ildən BMT Baş Assambleyasının nəzdində fəaliyyət göstərən Beynəlxalq Dəniz Təşkilatının 173-cü üzvü 2018-ci il yanvarın 19-dan etibarən Ermənistan Respublikası olub. Bu barədə BMT-nin Baş katibi (Avropadan Hindistana dəniz yolu açmış portuqaliyalı Vasko da Qamanın (1469-1524) həmvətənlisi) Antoniu Qutteres (1949) xüsusi sənəd imzalayıb. BDT beynəlxalq dəniz ticarətində dünya-dəniz ölkələrinin qarşılıqlı əməkdaşlıqlarının tənzimlənməsi, texniki yardım, informasiya mübadiləsi və dənizlərin çirklənməsinin qarşısının alınması sahəsində üzv dövlətlərin səylərini birləşdirməklə dəniz ölkələrinin birliyinə xidmət edir.
Afrika qitəsindən dünyaya yayılan ibtidai protohay insan sürüsünün tiqran, tiqr, nairi, ayk... qəbilə-tayfalarının Şərqi Afrika hövzəsində e.ə. II-I minilliklərdə müxtəlif iqlim qurşaqları və landşaft örtüyü (strukturları) boyunca Hind okeanı və Ədən körfəzi sahillərinə (Somali yarımadası boyunca) doğru hərəkətləri bir neçə istiqamətdə olub. Onlar, əsasən indiki Tiqrau əyalətində (Həbəşistanın şimal-şərqində) cəmləşsələr də, Somali yarımadasının şimal, şimal-şərq və cənub-şərq yamaclarından Nil çayı boyunca, Qırmızı dəniz sahilləri, Ərəbistan yarımadasının dəniz sahili zolaqları və Hind okeanı istiqamətində Misir, Bizans, İran, Ərəbistan və Hindistan ərazilərində məskunlaşmaları barədə qədim və orta əsrlər dövrünün, eləcə də Qərbi Avropa dövlətlərinin və Rusiyanın tədqiqatçı-alimlərinin əsərləri, tarixi-coğrafi məlumatları kifayət qədərdir.
Protohay ibtidai insan sürüsünün bu ərazilərdə yerləşməsi həm də istimai-sosial əmək bölgüsünün tələbləri, qəbilələrarası silahlı qarşıdurmaların təzyiqləri, yerli, kökənli xalqların protohay canlılarına qarşı nifrətinin güclənməsi və son nəticədə protohayların qurtulmaları naminə etnik çabalarının nəticəsi olub. Bu məqsədlə onların quru və ya dəniz yollarından istifadə etmələri önəm daşımayıb. Çünki onlar o dövrün və təbii şəraitin tələblərinə uyğun olaraq sürü halında daha sonra (əsasən e.ə. I minillikdə) hərəkət edərək Aralıq dənizinin şərq hissələrində, Mesopotamiya ovalığının şimal-qərb düzəliklərində, yaylalarında, Dəclə və Fərat çaylarının yuxarı axarlarında (indiki İordaniya, Livan, Suriya, İraq, Türkiyə... ərazilərində) məskunlaşamağa da məcbur olublar.
Somali yamadasından Şərqə doğru isə daha bir istiqamətlə ibtidai protohay sürüsü Bab-əl-Məndəb boğazından keçməklə Ərəbistan yarımadasının cənub sahilləri boyunca Ədən və İran körfəzləri xəttilə Hindistan yarımadasına yetişib.
E.ə. II-I minilliklərdə quru və dəniz-çay yolları vasitəsilə baş verən bu miqrasiyalar (sürü-yer dəyişmələri) əsasən protohay toplumunun genetik-irsi davranış-yaşam tərzinin (kökənli icmalara qarşı çıxmaları, xəyanətgərdə olmaları, riyakarlıq göstərmələri, yalan danışmaları, böhtan atmaları, insani-irfani dəyərlərdən uzaq olmaları...) xüsusiyyətləri (özəllikləri) ilə bağlı olsa da, ibtidai hay sürüsündən qul əməyi kimi geniş istifadə olunması, həm də dəniz ticarətində və dəniz sahili yerlərdə qiymətli mərcan-kəhrəba məhsullarının əldə olunmasında ucuz işçi qüvvəsinə olan təlabatından da irəli gəlib (ərəb səyyahı İbn-Bətutənin (1304-1377) səyahətnaməsi; Q.V.Miloslavcki “İbn-Bətutə” əsəri, 1974).
E.ə. II-I minilliklərdə baş verən bu məskunlaşma prosesi həm də ibtidai protohay canlılarının genetik-irsi təkamülü (assimilyasiyası) mərhələsi kimi “genetik-bioloji” bir dövrü əhatə edir. Yerli, kökənli xalqlardan (icma birliklərindən) olan oromo (qal (qalla), ayk, nairi, tiqran, tiqr, tiqrau...), kuşti, afar, amxara, şərqi bantu...milli-etnik qruplarının təsiri erkən hay qəbilələrini (insan sürüsünü) formalaşdırıb. Təbii ki, erkən hay sürüsü həmin etnik qrupların genetik-irqi “qan yaddaşının” da daşıyıcıları kimi bir sıra xüsusiyyətlərə malik olub, “bioloji-fizioloji alət” kimi onların minilliklərlə daşıyıcılarına, nəsildən-nəsilə ötürücülərinə çevriliblər.
Dünya ölkələrinin bir çox genetik-bioloqları, tarixçi-arxeoloqları (Y.A.Vorso (1821-1885, danimarkalı alim, Peterburq EA-nın müxbir üzvü, “Qədim Danimarka qədim kurqanların təsvirində” əsəri, 1843); Q. Kossina (1858-1931, Berlin Universitetinin professoru, “Visla rayonu-alman xalqının qədim vətəni” kitabında, 1909-1942-ci illərdə nəşr etdirdiyi “Mannus” jurnalında; D.Meltser (1925, ABŞ tarixçisi, “Bəyaz Rusda sarı ulduzlar” əsəri (2006); L.S.Kleyn (1927-2019, Sankt-Peterburq şəhərində Avropa Universitetinin yaradıcısı və professoru, Oksford Universitetində “Arxeoloji tipologiya” (1982) nəşri, “Arxeologiyada emprizm” nəzəriyyəsinin banisi); E.Villerslev (1971, Kopenhagen, Oksford və Berkli universitetlərinin arxeoloq-professoru...) öz tədqiqatlarında göstəriblər ki, təbii-coğrafi şəraitin (müxtəlif iqlim və landşaft hövzələrində) təsiri nəticəsində milli-etnik qruplar halında təkamül prosesi keçirmiş xalqlar ilkin irsi-genetik xromosomlarını qoruyub saxlamaqla ona uyğun davranış-həyat tərzi seçmiş olurlar.
Bu irsi təkamül dəyişilməz olaraq qalmağa məhkumdur - son elmi-nəzəri nəticələr bunu sübut edib.
Qeyd etmək lazımdır ki, e.ə. IV-III minilliklərdən başlayaraq Ekvatorial Afrikasının şərq bölgələrindən (Həbəş dağlıq yayalası, Omo çayı hövzəsi) protohay sürüləri ilə yanaşı bir çox qəbilə-tayfa birlikləri də Qırmızı dəniz sahillərinə və Ərəbistan yarımadası ərazilərinə (Somali yarımadası ətrafına) miqrasiya edib. Ona görə də əski hayların irqi-irsi gen strukturunun formalaşmasında, tərkibinin sabitləşməsində bu qəbilələrin də təsiri böyük olub. Təsadüfi deyil ki, ibtidai protohay sürüsünün ana xətti ilə ötürülən gen-qan daşıyıcılarının irsi əlamətləri məhz bu baxımdan minilliklər boyunca sabit qalıb. İbtidai hay sürüsünün genetik-irs daşıyıcılarının sabit qalması minilliklər boyunca istər təbii, istərsə də ictimai amillərin təsirinə məruz qalmayıb. Yuxarıda qeyd edilən mənbələrdə də göstərilir ki, bütün miqrasiya məkanlarında bu hal müşahidə olunur.
Hayların miqrasiya mərkəzlərindən birinin də e.ə. I minillikdə Cənub-şərqi Avropa ilə Cənub-qərbi Asiya sərhəddlərinin təmas hissələrində olması, Bizans-İran dövlətləri arasında baş verən uzunmüddətli hərbi qarşıdurmaların nəticəsi idi. Çünki bu canlıların hərəkət istiqamətləri məhz bu yerləri kəsib keçib. Bu ərazilərdə yaşayan haylar üzərində aparılan genetik tədqiqatlar da göstərib ki, ibtidai prothay sürüsünün irqi-irsi, genetik-fizioloji quruluşu, hətta 7-8 min illik tarixi dövrdə dəyişilməz olaraq qalıb.
Beynəlxalq nəşrlərdən olan “Current Biology”, “Human Genetics” jurnallarında son illərdə dərc edilən tədqiqat materalları bu baxımdan xüsusilə maraq doğurur.
Danimarka Təbiət muzeyinin Geogenetika mərkəzinin əməkdaşları Aşot Markaryan və Morten Allentoft tərəfindən 2015-2018-cu illərdə Qərbi Azərbaycanda (indiki Ermənistan Respublikasının sərhədləri daxilindəki ərazi) və Qarabağın dağlıq hissəsində 44 hay cəsədi nümunələrinin (19 tarixi-mədəniyyət abidələrinin yerində) və 206 canlısının genetik analizləri ilə (Ermənistan EA-nın Biologiya problemləri institutunun laboratoriyalarında aparılmış) sübut olunub ki, ibtidai protohay sürüsünün irsi xromosomları neolit dövründən bəri dəyişilməz olaraq qalır.
Rusiya EA-nın Ümumi Genetika institutunun Genetik coğrafiya və İnsan genetikasının populyasiyası laboratoriyası (Oleq Balanovcki və Yelena Balanovskayanın rəhbərliyi ilə) tərəfindən “Genoqrafik” beynəlxalq layihə xətti üzrə Böyük Britaniya, Ermənistan mütəxəssislərinin iştirakı ilə aparılan tədqiqat nəticələri də (2019-cu ildə “Human Genetics” jurnalında dərc edilib) həmin qənaəti təsdiq edir.
Ümumdünya miqyasda hay-protohay genetik-irsi daşyıcılığının dəyişilməzliyi təsdiq olunduğu halda bu irqi-fizioloji strukturun ilkin formalaşma mərhələsinin nəzərə alınması xüsusilə vacibdir.
Bu baxımdan Afrikanın şərqində, ilkin protohay ibtidai insan sürüsünün miqrasiya mərkəzində yerli qəbilə-tayfa birliklərində hökm sürüən ictimai-sosial münasibətlər indiki hay etnosunun irsi “qan yaddası”nın bariz nümunəsidir:
- qəbilələarası müharibələrə təhrikedici hərəkətlərin geniş yayılması;
- müxtəlif xalqlara qarşı düşmənçilik hissinin genetik daşıyıcıları kimi çıxış etmələri;
- Həbəşistanda və Keniyada soyqırıma məruz qalmaları barədə əsassız iddialarından imtina etməmələri;
- qonşularına qarşı ərazi qovğalarına rəvac vermələri;
- müstəqil dövlət qurmaları barədə tələblərinə bəhanələr uydurmaları;
- qonşularının maddi və mənəvi irsinə qarşı vəhşiliklərin edilməsi;
İbtidai protohay insan sürüsünün e.ə. II-I minilliklərdə Şərqi Afrikada (Həbəşistan, Sudan, Somali ərazilərində) ilkin miqrasiya düşərgəsində yerli qəbilə-tayfa birliklərinin təsiri ilə formalaşmış genetik irsi “qan tərkibi”nin, “gen yaddaş”ının strukturunu müasir hay sürüsü ilə biuoloji-fizioloji uyğunluğunu müqayisəli şəkildə XX əsrdə Sudan və Somali dövlətlərində baş vermiş uzun müddətli qəbilələrarası vətəndaş müharibəsinin timsalında təhlil etmək olar.
1955-1972-ci illərdə 17 il ərzində Sudanda I Vətəndaş müharibəsində 500 min, 1983-2005-ci illərdə II Vətəndaş müharibəsində 2 milyon nəfər insan həlak olmuş, 4 milyon nəfər məcburi köçkün həyatı yaşayıb.
Sudan dövlətinin cənubunda yaşayan xristian əhali Şimali Sudanının müsəlmanlarına qarşı uzun illər ərzində apardıqları seperatçı müharibə nəticəsində 2005-ci ildə müstəqillik qazanıb, rəhbərləri isə Sudanın vitse-prezidenti olub.
Cənubi Sudanda isə tayfalararsı müharibə 2013-2020-ci illərdə yenidən artıb.
Somali dövləti ərazisində vətəndaş müharibəsi 1983-cü ildən bu günədək davam edir, 2011-2012-ci illərdən isə partizan müharibəsi şəraitnə keçib. Qonşu Həbəşistan və Keniya ölkələrinin orduları da bu müharıbəyə qoşulublar.
Yəni ibtidai hay sürüsünün gen-qan, irq-irs kökü hansı qəbilə-tayfa birliklərindən qidalanıbsa, onlara uyğun olaraq həmin “yaddaşın” daşıyıcısı kimi davranmaqları da şəksiz və qəbulolunandır.
Minilliklərin tarixi sübutu bu həqiqətə söykənir bu günümüzdə və bizim ölkəmizdə də.
Sonda bir fakt özü də ibtidai hay sürüsünün Şərqi Afrika qəbilə-tayfa birliklərindən genetik yolla əxz etdikləri irsi keçmişinin dəyişilməzliyini bir daha sübut edir:
-1985-ci ildə bu canlılar “Hayas” Dəniz Tədqiqatları Klubu yaradıb, 1991-2002-ci illərdə “Kilikiya” gəmisi inşa edib və 2004-cü ildə Qara dəniz sahilindəki Poti liman-şəhərindən “dünya” səyahətinə çıxıblar, dünyaya sübut etmək istəyiblər ki, guya XIII əsrdə “Ermənistan” dünyanın ən güclü dəniz ölkəsi imiş, onun bir limanı da əski Dəşti-Qıpçaq dövlətinin Kafa şəhəri (indiki Krım yarımadasında Feodosiya) olub...
Qismət YUNUSOĞLU Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
