Gəncə-Qazax bölgəsində ən iri arxeoloji abidələrdən biri olan, Tovuzda yerləşən Göytəpə qədim yaşayış yerində aparılan arxeoloji tədqiqatlar Göytəpə Neolit dövrü abidəsinin böyük əhəmiyyətə malik olduğunu meydana çıxarıb. Məlumat üçün bildirək ki, Neolit dövrünə aid olan Göytəpə qədim yaşayış yeri Neolit dövrünə aid digər təpələrin (Hacıəlləhmanlı, Hüseynqulu, Qarğalartəpə, Töyrətəpə) əhatəsində olub, bu günümüzədək ən yaxşı vəziyyətdə qalmış abidələrdən biridir.
Elmi araşdırmaların nəticələrinə görə, Göytəpə qədim yaşayış yerinin Azərbaycanda və ümumən Cənubi Qafqazda e.ə. VI minilliyə aid son Neolit dövrünün inkişaf etmiş mərhələsini əks etdirən erkən kəndlərdən olduğu təsdiqlənir. Qeyd edək ki, 2012-ci ilin aprel ayının 12-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev şimal-qərb bölgəsinə etdiyi növbəti səfəri zamanı Tovuz rayonu ərazisində Göytəpə Neolit dövrü abidəsinin ilkin nəticələri ilə tanış olmuşdu və abidənin əsaslı öyrənilməsi istiqamətində görülən işlərin yeni dövrün reallıqları prizmasından təşkil olunması məqsədilə AMEA yanında Göytəpə Arxeoloji Parkının yaradılması ilə bağlı 18 aprel tarixli Sərəncam imzalamışdı. Göytəpə Arxeoloji Parkının yaradılması ilə bağlı Azərbaysan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 7 il bundan əvvəl imzaladığı Sərəncam indiyə kimi icra olunmayıb. Onu da vurğulayaq ki, Göytəpə Arxeoloji Parkının yaradılması üçün dövlət büdcəsindən vəsait də ayrılmışdı. lakin hələ də sözügedən arxeopark yaradılmayıb.
“Bu problem əsasən Göytəpə abidəsinin üst örtüyünün qurulması ilə bağlıdır”
“İlkin sivilizasiyaları əks etdirən arxeoloji komplekslər (Göytəpə Neolit dövrü abidəsi-açıq səma altında arxeopark)” adlı layihənin müəlliflərindən biri olan tarix üzrə fəsləfə doktoru Fərhad Quliyevlə əlaqə saxlayıb indiyə kimi Prezident sərəncamın hansı səbəbdən icra edilmədiyini və bu sərəncamın icrasında nə kimi problemlərin olduğunu öyrəndik.
- Fərhad müəllim, 2008-ci ildə Sizin rəhbərliyinizlə Göytəpə qədim yaşayış yerində əsaslı arxeoloji qazıntılara başlanıb. Burada böyük arxeoloji qazıntı işləri həyata keçirilib.
- Bəli. Bu olduqca unikal bir abidədir və onun barəsində dünyanın bir sıra nüfuzlu elmi jurnallarında maraqlı məlumatlar dərc edilib və bir sıra xarici mütəxəssislərin bu qədim abidə haqqında geniş məlumatı var.
- Göytəpə abidəsi, eləcə də burada görülən işlər Prezident İlham Əliyevin də diqqətində idi, şəxsən onun özü 2012-ci ildə həmin abidə ilə tanış olmuşdu və Göytəpə Arxeoloji Parkının yaradılması ilə bağlı Sərəncam imzalamışdı. Bildiyimiz qədər, bu sərəncam hələ də icra olunmayıb. Sərəncamın icra olunmamasının səbəbi nədir?
- Bəli, sərəncam hələ də icra olunmayıb. Cənab Prezident bu barədə 2012-ci ildə sərəncam imzalayıb. Biz həmin arxeoparkın formalaşdırılması, yaradılması ilə bağlı türkiyəli mütəxəssislərin birbaşa iştirakı ilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında layihə hazırlamışıq. Sadəcə, layihənin icrası ilə əlaqədar müəyyən problemlər yarandı.
- Söhbət konkret olaraq hansı problemlərdən gedir?
- Bu problem əsasən Göytəpə abidəsinin üst örtüyünün qurulması ilə bağlıdır. Çünki bəzi təkliflər vardı ki, abidənin üstü qurularkən dirəklərdən istifadə olunsun. Biz də, xarici mütəxəssislər də bu təklifin əleyhinə çıxdıq, onu qəbul etmədik. Həmin abidənin üst örtüyünün qurulması xüsusi yanaşma tələb edir. Yəni dirəklər olmamaq şərtilə xüsusi konstruksiya qurulmalıdır. Görəcəyimiz işin birinci mərhələsi bu idi.
- Layihədə başqa hansı məsələlər əks olunmuşdu ki, onun yaradılması problemə çevrildi?
- Görəcəyimiz işin ikinci mərhələsi abidənin ətrafında neolit kəndinin canlandırılması ideyası idi. Qazıntılar zamanı əldə edilən nəticələri biz orada yeni formatda qədim dövrün interyerini yaratmaq şərtilə Neolit dövrünü canlandırmalı idik. Yəni layihəmiz ikimərhələli bir layihə idi. Eyni zamanda da arxeopark ərazisində muzey tikilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Burada həm neolit kəndinin canlandırılması, həm muzeyin tikilməsi çətin proses deyil, onları həyata keçirmək mümkündür. Əsas problem abidənin üst örtüyünün qurulması ilə bağlı olub. Təsəvvür edin ki, 9 metr hündürlüyündə təpədir və onun üstündə elə örtük qurulmalıdır ki, onun dayaq yeri abidənin üzərində olmasın. Bu istiqamətdə konstruksiyanın qurulması problem yaratdı. Bu məsələlər xeyli vaxt müzakirə edildi və sərəncamın icrası gecikdi. Faktiki olaraq, Göytəpə abidəsində tikinti işləri başlanmayıb. Konkret olaraq layihə və ideya ortadadır. Burada tədqiqatçıların üzərinə düşən işlər görülüb və bircə o işlərin həyata keçirilməsi qalıb.
- AMEA tərəfindən işin icrası ilə bağlı hər hansı bir addımın atılması barədə nə deyə bilərsiniz?
- Milli Elmlər Akademiyası tərəfindən bu məsələ yenidən müzakirə edilib. Bilirsiniz ki, ölkəmizdə Turizm Agentliyi yaradılıb. Ola bilsin ki, bu layihə Turizm Agentliyinin iştirakı ilə icra olunsun. Çünki sərəncamda da göstərilib ki, elmlə turizmin vəhdətini nəzərə almaq şərtilə bu layihə icra olunsun. O zaman belə bir agentlik yox idi, indi isə yaradılıb, təbii ki, bu qurumun da məsələyə öz yanaşması, konsepsiyası var. Biz ümid edirik ki, dövlət başçısının sərəncamı əsasında öz layihəmizi Turizm Agentliyinin iştirakı ilə həyata keçirə biləcəyik. Bu olduqca mürəkkəb layihədir. Bu, sadə bir məsələ deyil. Orada əsas məqsəd qazılmış sahələrin üzərində örtüyün qurulmasıdır. Ölkə başçısı da göstəriş vermişdi ki, bu məsələni həyata keçirin. Dirəklərlə qurulan örtüklər bizim yanaşmada qətiyyən qəbul edilmir. Biz onu qursaq da, sabah beynəlxalq qurumlar tərəfindən müsbət qarşılanmayacaq.
- Hansı qurumları nəzərdə tutursunuz?
- Biz Göytəpə abidəsini UNESCO-nun siyahısına daxil etmək istəsək və bununla bağlı UNECO-nun komissiyası ora gəlsə, bu örtüyü normal qəbul etməyəcək. Deyim ki, Göytəpə abidəsinin UNESCO siyahısına daxil edilməsi üçün əlimizdə bütün imkanlar var.
- Belə anladıq ki, bu abidə bütün parametrlərinə görə bəşəriyyət üçün əhəmiyyətli abidədir.
- Bəli. Göytəpə elmi baxımdan bütün dünyada Qafqaz neoliti anlamında tanınan etalon abidələrdən biridir. Bu abidə xaricdə kifayət qədər populyardır. Bilirik ki, elmi baxımdan biz o abidəni komissiyaya təqdim etsək, onlar bu abidəyə yüksək qiymət verəcəklər. Sadəcə olaraq, abidənin üzərində örtüyün qurulması, eyni zamanda da ətrafında xüsusi olaraq Neolit dövrünün xüsusiyyətlərini əks etdirən həmin dövrün interyerinə uyğun tarixi mənzərənin yaradılmasında diqqətli olmaq lazımdır.
- Belə başa düşdük ki, bu olduqca bahalı layihədir və onun icrası üçün milyonlarla vəsait lazımdır. Səhv etmiriksə, layihənin icrası üçün dövlət tərəfindən maliyyə də ayrılmışdı. O maliyyə işi icra etmək üçün yetərli deyildi?
- Bu işə 300 min manat məbləğində maliyyə ayrılmışdı. Bu da layihələndirmə işlərinə görə idi. Məndə olan məlumata görə, Milli Elmlər Akademiyası həmin vəsaiti istifadə etməyib. Bəli, ilkin olaraq layihənin həyata keçirilməsi baha idi. Açığnı deyim ki, ümumiyyətlə, bahalı layihələrin əleyhinəyəm. Çünki çox vaxt bahalı layihələr həyata keçirilir və sonra baxırsan ki, bunun rentabelliyi olmur. Çox bahalı layihələrə ehtiyac yoxdur. Yəni problem layihənin bahalı olmasında deyil, bizə görə bu layihə elə də böyük vəsait tələb etmir. Məqsədimiz neolit kəndini canlandırarkən orada müasir texnologiyalardan istifadə etmək deyil, bu kəndin qurulmasında təbii materiallardan istifadə edilməlidir. Ağac və digər təbii materiallar da, örtüyün qurulması da elə də böyük vəsait tələb etmir. Sadəcə, məsələ həmin örtüyü necə qurmaqla bağlıdır. Bizi əsas bu məsələ düşündürür, yol tapmaq lazımdır ki, bu örtük hansı formatda olsun və onun qurulmasında dirəkdən istifadə edilməsin, bu qurğu abidənin qədimliyinə xələl gətirməsin.
- Göytəpə Arxeoloji Parkının yaradılmasına nə zaman başlana bilər?
- Bu sahədə artıq müəyyən canlanmalar var. Bu ilin may-iyul aylarında Göytəpə Arxeoloji Parkı ilə bağlı məsələ yenidən gündəmə gətirilib. Artıq bununla bağlı müzakirələr aparılıb. Tovuz rayon rəhbərliyi və yerli əhali bu parkın yaradılmasının arzusundadır. Onu da deyim ki, Göytəpə abidəsi ilə bağlı Azərbaycan Televiziyası tərəfindən film çəkilib və filmin təqdimatı sentyabrda olacaq. Həmin filmin çəkilişlərində xarici mütəxəssislər də iştirak etdilər. Bakının evsahibliyi ilə keçirilən UNESCO-nun Ümumdünya irs komitəsinin 43-cü sessiyası çərçivəsində İncəsənət Muzeyində Göytəpədə aparılan tədqiqatlarla bağlı sərgi keçirildi. Biz həmin sərgidə maraqlı materiallar təqdim etdik. Sərgiyə gələn mütəxəssislər bu arxeoloji eksponatlara, materiallara çox yüksək qiymət verdilər və bildirdilər ki, bunu dünyada tanıtmaq, təbliğ etmək lazımdır. Qeyd etdiyim kimi, may-iyul aylarında bu məsələ yenidən gündəmə gətirildi və canlandırıldı. Akademiyada da müzakirə edildi. İndi Akademiyada belə bir fikir var ki, bu layihə Turizm Agentliyi və digər qurumlarla birgə müzakirə edisin. İnanıram ki, bu ilin sentyabr ayından sonra bu istiqamətdə müəyyən işlər olmaldır. Hamı bunu istəyir. Türkiyədə və başqa ölkələrdə buna bənzər layihələr artıq başa çatdırılıb. Biz də bu işi həyata keçirmək istəyindəyik, ümid edirəm ki, bu layihəni uğurla icra edə biləcəyik.
İradə SARIYEVA
