İqtisadiyyatı, xüsusən də özəl sektoru daha çox vəsaitlə təmin etmək üçün bank sektorunun daha artıq vəsait ayırması hələ də xüsusi diqqət mərkəzindədir. Digər bir mühüm məqam isə bankların ayırdıqları kreditlərin faiz dərəcələrinin aşağı salınmasıdır. Proseslərin inkişaf axarı cari il ərzində bu sahədə Mərkəzi Bankın daha fəal siyasət yürüdəcəyini deməyə əsas verir.
Əslində, bunun ilkin anonsları Prezident İlham Əliyevin yanında 2019-cu ilin yekunları ilə bağlı keçirilmiş müşavirədə verilib. Həmin vaxt Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov belə bi məqama diqqət çəkdi ki, keçən il pul siyasətinin yumşaldılması ilə də xarakterizə olub: "Ötən il biz 8 dəfə uçot dərəcəsini müzakirə edib, onun 7-də faiz dərəcələrini aşağı salmışıq. Bütövlükdə, biz bu siyasətin ümumi faizlərə də təsirini görürük. Son iki ildə xüsusi olaraq biznes kreditləri üzrə faiz dərəcəsinin 5 faiz aşağı düşdüyünü görürük. Təxminən 16 faizdən 11 faizə düşüb. Digər istiqamətlərdə də faiz dərəcələrinin tədricən aşağı düşdüyünü görürük. Təbii ki, bunun səviyyəsi bizi hələ qane etmir və bu istiqamətdə işlər davam etdiriləcək".
Son iki ildə uçot dərəcəsi 15 faizdən 7,5 faizə salınıb. Amma yuxarıda qeyd olunduğu kimi, kredit faizləri hələ də qənaətbəxş deyil. İndi yaranmış vəziyyətdə gündəmə gələn məsələlərdən biri iqtisadi fəallığı daha da canlandırmaq, bu prosesdə maliyyə sektorunun iştirakını genişləndirməkdir. Bunun üçün cari ildə baş bankın uçot dərəcəsini yenidən aşağı salması istisna olunmur. Ekspertlər hesab edir ki, uçot dərəcəsinin yenidən enməsi barədə qərar qəbul edilsə, bu, ilk növbədə kreditlərin müəyyən qədər ucuzlaşmasına, iqtisadiyyata banklar tərəfindən daha çox vəsait yönəldilməsinə səbəb olacaq. Burada məlumat üçün qeyd edək ki, uçot dərəcəsi Mərkəzi Bankın ölkənin digər banklarını pul kütləsi ilə təmin etməsidir. Yəni burada Mərkəzi Bank kommersiya bankları və digər maliyyə təşkilatlarına kredit verir, onlar isə öz növbəsində həm adi vətəndaşları, həm də müxtəlif şirkət və təşkilatları kreditlə təmin edir. Deməli, uçot dərəcəsi aşağı düşdükcə, kredit faizləri də ucuzlaşmalıdır. Elə iqtisadçı-ekspert Rəşad Həsənov da vurğulayır ki, ümumiyyətlə, uçot dərəcəsi faizlərin aşağı salınması və pul kütləsinin genişləndirilməsi üçün istifadə olunan alətlərdən biridir: "Bu baxımdan Azərbaycan Mərkəzi Bankının uçot dərəcəsini azaltması müəyyən mənada bazara təsir göstərir. Amma digər ölkələrdə müşahidə etdiyimiz kimi, faizlər baxımından ciddi təsirləri olmur. Çünki hazırda Azərbaycanda uçot dərəcəsi çox zəif istifadə oluna bilən alətdir. Uçot dərəcəsinin təsirləri o zaman daha yüksək olur ki, mərkəzi banklarda mərkəzləşdirilmiş kreditlərin həcmi çox olur. İndiki halda Mərkəzi Bankın mərkəzləşdirilmiş kreditlərinin az olması uçot dərəcəsini aşağı salmaqla bu prosesə təsir imkanlarını məhdudlaşdırır. Banklararası bazarın inkişaf etməsi və Mərkəzi Bankın mərkəzləşdirilmiş kreditlərinin artması bu alətin daha effektiv istifadə olunmasına gətirib çıxara bilər". O bildirib ki, hazırda ölkəmizdə bank sektorunda müəyyən izafi likvidlik var: "Bu vəsaitlərin bir qismi Mərkəzi Bankın keçirdiyi depozit hərraclarında yerləşdirilir. Uçot dərəcəsinin aşağı düşməsi son nəticədə depozit hərraclarında faiz dərəcələrinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarıb. Növbəti dövrlərdə bu prosesin davam etdirilməsi faizlərin daha da aşağı düşməsinə gətirib çıxaracaq və banklar bu vəsaitləri Mərkəzi Bankın depozitlərində yerləşdirməkdə maraqlı olmayacaq. Dolayısı ilə bu vəsaitlərin bir qismi məcburən bazara yönləndirilə bilər, yəni kredit portfelinin genişlənməsinə gətirib çıxara bilər. Bu da, öz növbəsində, müəyyən qədər təklif şərtlərinin yumşalmasına, rəqabətin artmasına və beləliklə faizlərin cüzi də olsa aşağı düşməsinə təsir göstərə bilir".
Ekspert qeyd edib ki, uçot dərəcəsinin aşağı düşməsi faizlərin enməsinə təsir göstərə bilər: "İstər biznes kreditləri olsun, istər istehlak kreditləri olsun, bu proses paralel gedir. Amma uçot dərəcəsinin 15 faizdən 7,5 faizədək azaldılmasının təsirlərini ölçsək, faizlərə təsirinin cüzi olduğunu görürük, yəni bazarda kredit faizlərində bunun effekti zəifdir. Amma növbəti dövrlərdə Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini aşağı salmaqla təsir imkanlarını artırmağa, müəyyən qədər bazarda faizlərin aşağı düşməsini təmin etməyə çalışacaq. Bunun üçün də əsas yollardan biri maliyyə bazarlarının liberallaşdırılması ola bilər, yəni bazar iştirakçılarının sayının artması, beynəlxalq maliyyə korporasiyalarının bazara daxil olmasına şəraitin yaradılması rəqabəti dərinləşdirə bilər və vəsaitlərin bazara daxil olması ilə faiz dərəcələrini azalda bilər. Uçot dərəcəsi hər bir ölkədə müxtəlifdir. Məsələn, Avropa İttifaqında uçot dərəcəsi 0,75 faiz ətrafında dəyişir. Rusiyada uçot dərəcəsi 7 faizdir. Türkiyədə isə uçot dərəcəsi yüksəkdir, təxminən 12 faiz ətrafındadır". Bundan başqa o da faktdır ki, ölkədə inflyasiya səviyyəsi də uçot dərəcəsinin endirilməsinə imkan verir. Qeyd olunduğu kimi, uçot dərəcəsi aşağı olarsa, müvafq olaraq kredit faizləri aşağı düşür və kredit əhali üçün daha əlçatan olur. Belə vəziyyət, öz növbəsində, iqtisadi fəallığı artırır. Hesab edilir ki, banklar könüllü şəkildə kreditlərin faizini aşağı salmasa, məsələyə baş bank tərəfindən mütləq şəkildə inzibati müdaxilə olmalıdır.
Ramil QULİYEV
