Bu gün dünya iqtisadiyyatının üzləşdiyi ən böyük problemlərdən biri də borc məsələsidir. Hesablamalar göstərir ki, 2019-cu ildə dünyanın ümumi borcu 253 trilyon dollar təşkil edib. Beynəlxalq Maliyyə İnstitutunun hesabatına görə, dünyanın borcunun artmasına səbəb dövlətlərin və korporasiyaların aşağı faiz göstəricilərinə görə əldə etdikləri borcların miqdarının artmasıdır.
2020-ci ilin ilk rübündə dünyanın ümumi borcunun 257 trilyon dollara yüksələcəyi qeyd edilib. Ekspertlər bildirir ki, borcların belə sürətlə artması dünya iqtisadiyyatı üçün ciddi təhdid mənbəyidir və hər an yeni bir böhranın da başlanğıcı ola bilər.
Yaranmış vəziyyətdə bir sıra ölkələr xarici borc məsələsində daha ehtiyatlı mövqe tutmağa çalışır. Bəzi ölkələrin az miqdarda borcunun olması isə onlar üçün hansısa ciddi təhdidin yaranmasının qarşısın bəri başdan alır. Onlardan biri də Azərbaycandır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycan xarici borc səviyyəsinə görə ən yaxşılar sırasındadır və borcun miqdarının da gedərək azaldılması nəzərdə tutulur. Həmçinin bahalı borcların daha az faizli borclarla əvəzlənməsi də gündəmdədir. Bu məsələyə Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə 2019-cu ilin yekunlarına həsr olunmuş müşavirədə də xüsusi toxunulub. Dövlət başçısı özü isə borc barədə qeyd edib: "Bizim maliyyə imkanımız var ki, tez bir zamanda xarici borcumuzu daha da endirək. Çünki təkcə keçən il biz 6,4 milyard dollar əlavə vəsait qazanmışıq. Bu il də neftin qiyməti təqribən 65 dollar səviyyəsindədir. Bizim büdcəmizdə isə neftin qiyməti 55 dollar götürülmüşdür. Biz neftin qiymətini çox konservativ, yəni aşağı səviyyədə nəzərdə tutduq. Buna baxmayaraq, büdcəmiz rekord həddə çatıb. Ona görə əminəm ki, bu il bizə böyük əlavə xarici valyuta axını olacaq. Ona görə nisbətən yüksək faizlə götürülmüş borcları həm aşağı faizlə götürüləcək borclarla əvəzləmək olar, eyni zamanda kreditorlarla danışıqlar aparıla bilər ki, biz bu borcları vaxtından əvvəl qaytaraq. Çünki hesab edirəm ki, xarici dövlət borcu nə qədər aşağı olsa, o qədər yaxşıdır. Bir də ki, biz indi xarici kreditləri də çox böyük ehtiyatla alırıq. Ancaq texnoloji layihələrin həyata keçirilməsi üçün kreditlər alına bilər. Yoxsa əvvəlki illərdə hansısa tikintilərə, yol tikintisinə və bəzi tikintilərə kreditlər götürülürdü. Bunun heç bir əsası yoxdur. Çünki görülən bu işlər dollar tutumlu işlər deyil. Ona görə hökumətə kreditlərlə bağlı bir daha tapşırıq verirəm ki, çox ehtiyatla davransınlar. Bizim, əslində xarici kreditlərə ehtiyacımız yoxdur. Biz indi özümüz kreditoruq. Beynəlxalq İnkişaf Agentliyinin hesabatında da Azərbaycan donor ölkə kimi tanınır".
Son məlumatlara görə, artıq Azərbaycan xarici borc məsələsində növbəti mühüm addımı atmağa hazırlaşır. Belə ki, 2020-ci ilin aprel ayınadək Azərbaycanın xarici borcunun tərkibi təhlil olunaraq səviyyəsinin azaldılması, restrukturizasiyası (o cümlədən, bahalı kreditlərin nisbətən aşağı faizli kreditlərlə əvəz edilməsi) və xarici kreditlərin alınmasına zərurət yaranarsa, qabaqcıl beynəlxalq texnoloji və müasir standartlara cavab verən layihələrin həyata keçirilməsi barədə təkliflər hazırlanacaq. Artıq bu barədə baş nazir Əli Əsədovun sərəncamı ilə təsdiqlənən "2019-cu ilin yekunlarına həsr olunmuş müşavirədən irəli gələn tapşırıqların icrasının təmin edilməsi üzrə Tədbirlər Planı”nda müvafiq tələblər də yer alıb. Tədbirlər Planına əsasən, bu təkliflərin hazırlanması Maliyyə və İqtisadiyyat nazirliklərinə tapşırılıb. Qeyd edək ki, hazırda Azərbaycanın birbaşa götürülən xarici dövlət borcu ÜDM-in 17,2 faiz səviyyəsindədir. Bu il dövlət büdcəsində xarici borcun azaldılması üçün 1,7 milyard manat nəzərdə tutulub. İlin sonuna kimi xarci borcun miqdarının daha 1 faiz azalması gözlənir.
Beynəlxalq Valyuta Fondu bildirir ki, hazırda ən çox borcu olan dövlət ABŞ-dır. Bu ölkə 23 trilyon dollar borcla öndə gedir. Növbəti yerlərdə 11,8 trilyon dollar borcla Yaponiya və 6,8 trilyon dollar borcla Çin qərarlaşıb. Avropa ölkələrində də borcun səviyyəsi yüksədir. Hazırda qlobal borcun dünya üzrə ümumi daxili məhsulun dəyərinə nisbəti 82% təşkil edir ki, bu da bəşər tarixində rekord göstəricidir. Bu durumda hesab edilir ki, ayrı-ayrı dövlətlərin xarici borclarının artması onları iqtisadi cəhətdən daha asılı edir. Məsələn, işğalçı Ermənistanın timsalında xarci borc artımının necə iqtisadi asılılığa gətirib çıxardığını aydın görmək olar. Ermənistanın ümumi dövlət borcu 7 milyard dollara çatır. Özü də Ermənistan daha əvvəlki kimi güzəştli şərtlərlə borc götürə bilmir. İndi Ermənistana borc verən qurumlar ona faiz, müddət və digər belə məqamlarda öz şərtlərini diqtə edir və ölkəni özlərindən daha asılı hala salır. Belə vəziyyətdə Ermənistanın xaricdən maliyyə asılılığı da güclənir. İndi qarşıdakı dövr ərzində bu ölkə daha çox xarici maliyyə qurumlarının diqtəsi ilə hərəkət etməli olacaq. Amma Azərbaycanın artan maliyyə imkanları ölkə üçün tamam fərqli vəziyyət yaradır. Belə görünür ki, qarşıdakı dövr ərzində borc məsələsində Azərbaycan daha əlverişli bir mövqedə olacaq.
Ramil QULİYEV
