Yaxın Şərqdə hələ də səngiməyən gərginliyin təsir göstərdiyi əsas sahələrdən biri enerji və maliyyə sektorudur. Artıq məlumdur ki, ABŞ və İran arasında baş verənlər neftin qiymətini müəyyən dərəcədə bahalaşdırıb. Hesab edilir ki, gərginlik davam edərsə, qeyd olunan istiqamətlərdə vəziyyət daha sürətlə dəyişəcək. Gərginliyin isə davam edəcəyi istisna olunmur. Çünki İran hərbçilərinin son açıqlamalarından belə bəlli olur ki, onlar ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki obyektlərinə zərbələri davam etdirməyi düşünür.
Hadisələr bu istiqamətdə davam edərsə, neftin qiymətinin yenidən dəyişməsi, bu fonda dolların ucuzlaşması gözlənilir. Digər tərəfdən xatırladaq ki, ABŞ onsuz da dolları ucuzlaşdırmağı düşünür. Bundan əvvəl isə bir çox nüfuzlu maliyyə təsisatlarının ekspertləri 2020-ci ildə dolların məzənnəsinin azalacağına dair də proqnozlar vermişdi. Ekspertlərin ümumi proqnozuna əsasən, bu il ərzində avronun məzənnəsi hazırkı 1,1 dollardan 1,16 dollaradək artacaq. Proqnoza görə, ABŞ Federal Ehtiyatlar Sistemi faiz dərəcələrini dəyişmək fikrində olmadığı üçün sərmayəçilər daha risqli yatırımlara yönəlir, dolların məzənnəsi azalır. Belə ki, bu ilin sonunda avronun dollara qarşı məzənnəsi “Goldman Sachs” bankına görə 1,15, “Deutsche Bank”a görə 1,2 olacaq. “Bank of America”nın ekspertləri isə ABŞ-Çin ticarət qarşıdurmasının mühüm təsiri olacağını bildiriblər. İndiki halda bura ABŞ-İran gərginliyi də əlavə olunur. Aydındır ki, dollar ətrafında baş verənlər manata da təsirsiz ötüşməyəcək. Bu barədə danışmazdan öncə xatırladaq ki, Mərkəzi Bank bu il manatın məzənnəsinin, ən azından, indiki həddə qalmasında maraqlıdır. Mərkəzi Bankın 2020-ci il və ortamüddətli dövr üçün pul və maliyyə sabitliyi siyasətinin əsas istiqamətləri barədə bəyanatında bu xüsusda bildirilir: "Mövcud məzənnə rejimi çərçivəsində Mərkəzi Bank manatın məzənnəsinin makroiqtisadi fundamentallar əsasında formalaşmasına şərait yaradacaq. Manatın məzənnəsinin uzunmüddətli dinamikasını müəyyənləşdirən başlıca amil tədiyə balansının vəziyyəti olacaq ki, bu da xarici şokların və kapital axınlarının təsiri ilə dəyişə bilər. Ona görə də başlıca ixrac məhsulları üzrə qiymətlərin dəyişimi və kapital axınları, eləcə də nominal və real effektiv məzənnələrin dinamikası daim monitorinq olunacaq, onların iqtisadiyyata və maliyyə bazarlarına təsirləri diqqətdə saxlanacaq". Buradan aydın görünür ki, manatın sabit məzənnədə qalması xüsusi diqqət mərkəzində yer alacaq. Amma dollar ətrafında baş verənlər, Yaxın Şərqşdə artan gərginlik cari ildə manatın güclənməsi istiqamətində əlavə təzyiqlər yaradır. İqtisadçı Samir Əliyev isə bildirir ki, baş verənlər artıq ölkənin valyuta ehtyiatlarının artımına təsir edir. Onun sözlərinə görə, ötən il Mərkəzi Bank öz valyuta ehtiyatlarını 11% artıraraq 6,3 milyard dollara çatdırıb: “Bankın ehtiyatlarının il ərzində 632,3 milyon dollar artmasında valyuta alışı müdaxiləsi də rol oynayıb. Məhz bu müdaxilə ilə Mərkəzi Bank manatın bahalaşmasına imkan verməyib. Daxili valyuta bazarında tәklifin tәlәbi üstәlәməsi səbəbindən manat bahalaşma təzyiqi altında olub. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, ötən il manatın üzən məzənnə rejiminə keçidi onun bahalaşması ilə nəticələnə bilərdi. Bu rəyi Mərkəzi Bank 2020-ci il üzrə pul vә maliyyә sabitliyi siyasәtinin әsas istiqamәtlәri ilə bağlı bəyanatında da təsdiq edir. İdxalın təxminən 20%-ə qədər artımı da valyuta tələbatına ciddi təsir göstərə bilməyib”. S.Əliyevin sözlərinə görə, bu il manatın məzənnəsinə ciddi dəyişiklik gözlənilmir: “Yalnız 2 hal - neftin kəskin ucuzlaşması və siyasi qeyri-sabitlik istisnadır. Hökumət, ən azı, ilin birinci yarısında manatı indiki səviyyədə saxlayacaq”. Bank və maliyyə məsələləri üzrə ekspert Əkrəm Həsənov tədiyə balansının müsbət olmasının manata təsirsiz ötüşmədiyini bildirir: "Burada neft amili də mühüm rol oynayır. Hazırda neftin qiyməti iqtisadiyyatdan yox, daha çox geosiyasətdən asılıdır". Geosiyasətdə yaşanan gərginliklər isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, neftin qiymətini yüksək həddə saxlayır. Başqa faktorlar da prosesə təsir göstərir. Məlumdur ki, artıq bir çox ölkələr ticarətin milli valyutalar üzərindən həyata keçirilməsi istiqamətində çoxsaylı sazişlər imzalayıb. Rusiya, Türkiyə, Çin və İran bu istiqamətdə artıq müvafiq addımlar atır. Venesuelada bank əməliyyatlarında dollar istifadə edilmir. Hətta Türkiyə, Rusiya və İran milli pul vahidləri ilə ticarət aparılması məsələsində razılığa gəliblər. Eləcə də Rusiya və Avropa İttifaqı maliyyə əməliyyatlarının rubl və avro ilə aparılması ilə bağlı işçi qrup yaradıb. İraq da artıq bir sıra qarşılıqlı ticarət əməliyyatlarında dollardan imtina edir. Bütün bunlar isə dollara təsirsiz ötüşmür, ona dünyada və Azərbaycanda tələbi azaldır. Həmçinin, ABŞ-ın bəzi ölkələrə qarşı iqtisadi savaşı da duruma təsir edir. Məsələn, Çin, Rusiya kimi ölkələr ABŞ-dan aldıqları qiymətli kağızları satır. Bu ölkələrin və digərlərinin istiqraz satışından əldə etdiyi dollar kütləsini satışa çıxaracağı və bu yolla Amerika valyutasının məzənnəsini zəiflədəcəyi gözlənir. Bir sıra ərəb ölkələri də ABŞ qiymətli kağızlarından xilas olmağa çalışır. Qeyd edilənlər fonunda qarşıdakı dövr ərzində manatın dollar qarşısında artıq müəyyən qədər dəyər qazanması qaçılmaz sayılır. Düzdür, bunu şərtləndirən səbəb təkcə yuxarıda qeyd olunanlar deyil. Azərbaycanda idxalın getdikcə azalması, ixracın artması da dolların mövqeyini zəiflədir. Bu gedişlə dollara tələbin, sifarişin daha da azalacağı gözlənir. Bu da, təbii ki, manatın məzənnəsinin möhkəmlənməsinə təsir göstərir.
Ramil QULİYEV
