Bank sektoru üçün ciddi təhdid mənbəyi olan problemli kreditlərlə bağlı vəziyyət, hələ ki, müsbət istiqamətdə inkişaf etmir. Nəticədə qaytarılma müddəti keçən kreditlərin həcmində artımlar qeydə alınır. Amma müvafiq dövlət qurumlarının atdığı son addımlar, yeni qəbul edilən qanunlar yaxın tezlikdə problemli kreditlərlə bağlı vəziyyətin dəyişəcəyini göstərir.
Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, ölkədə vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi həcmi 2016-cı il oktyabrın 1-nə 1 milyard 597,3 milyon manat təşkil edib və bununla da yeni tarixi rekord müəyyənləşdirib. Bu, sentyabrın 1-i ilə müqayisədə 0,3% və yaxud 4,4 milyon manat çoxdur. Problemli kreditlər ilin əvvəlinə nisbətən 5,9%, illik müqayisədə isə 18% artıb. Sentyabrın sonunda vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelində payı 9,5% olub. Bu nisbət avqustun sonunda 9,5%, 2015-ci ilin sonunda 6,9%, ötən ilin sentyabr ayının sonunda isə 7,1% olub. Düzdür, problemli kreditlərin miqdarı ölkəmizdə Avropada olduğu qədər dəhşətli sayılmır. Belə ki, ABŞ-ın "Lehman Brothers" investisiya bankının 2008-ci ildə müflis olması ilə başlanan qlobal maliyyə böhranı Avropada 1,2 trilyon avro və ya 1,3 trilyon ABŞ dolları həcmində problemli kreditin yaranmasına səbəb olub. Hollandiyanın "KPMG LLP" audit şirkətinə görə, Avropa bankları daha uzun onilliklər vaxtı keçmiş kreditləri yığmağa məcbur olacaq. Şirkətin London ofisindən verilən məlumata əsasən, Avrozonada zəif iqtisadi artım qitə banklarının problemli aktivlərdən təmizlənməsini çətinləşdirib. Bu səbəbdən bankların mənfəətliliyi azalıb, kapital öhdəlikləri ağırlaşıb, nəticədə kredit təşkilatları yanlış menecmentlə üzləşib.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Azərbaycanda da problemli kreditlərin miqdarı artıb. Amma məsələnin həlli istiqamətində də zəruri addımlar atılır. Məsələn, məlumdur ki, Azərbaycanda maliyyə bazarının inkişafı ilə bağlı yeni qanun layihələri hazırlanıb, bəzilərinin üzərində isə iş aparılır. Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası (MBNP) Direktorlar Şurasının sədri Rüfət Aslanlı bildirir ki, layihələrdən biri problemli bankların idarə edilməsi, vaxtı keçmiş kreditlərin restrukturizasiyası ilə bağlıdır: "Bu qanun layihəsi ilə bağlı müzakirələr yaxın vaxtlarda başlayacaq".
Bundan başqa, R.Aslanlı qeyd edib ki, maliyyə bazarının tənzimlənməsi və nəzarətlə bağlı qanun layihəsi üzərində isə iş artıq başa çatdırılıb. Palata, həmçinin, kredit təminatı mexanizmlərini özündə əks etdirən qanun layihəsi üzərində işə başlamağa hazırlaşır. Digər tərəfdən Milli Məclisdə "Kredit büroları haqqında" qanun qəbul olunub. Problemli kreditlərin həcminin artmaması və maliyyə-kredit sistemində dayanıqlılığın təmin olunması üçün kredit bürolarının əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Çünki bu qanun fiziki və hüquqi şəxslərə öz maliyyə öhdəliklərinin icrası barədə uzunmüddətli məlumat bazasının formalaşdırılması yolu ilə maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanlarının yaxşılaşdırılmasına yol açır. Hesab olunur ki, qanunun icra mexanizmi düzgün qurulsa, bank sektorunda problemli kreditlərin həcmi əhəmiyyətli dərəcədə azalacaq.
Kredit büroları bank və digər borcverən təşkilatların borc almaq istəyən şəxslərin əvvəlki borclarının tarixi, ödəmə statistikası, maliyyə intizamı və borc almaq arzusunda olanların gəlirlərinin əks olunduğu məlumat bazasıdır. Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, bundan sonra vətəndaşlara kredit verilərkən onların kommunal borcunun olub-olmadığı da nəzərə alınacaq. Bu, daha çox ilk dəfə kredit alacaq şəxslərə aid ediləcək. Sözügedən tələb yaradılan özəl kredit bürolarının məlumat bazasında öz əksini tapacaq. Qeyd edək ki, kredit bürosu Azərbaycanda ilk dəfə yaradılır, amma indiyədək ölkəmizdə Mərkəzləşmiş Kredit Reyestri Xidməti fəaliyyət göstərir. Bu reyestrin məlumatlarından banklar və kredit təşkilatları istifadə edir. Bu qurumlar arasında əsas fərq odur ki, kredit reyestrində müştərinin yalnız bank və BOKT-larla bağlı kredit məlumatları olduğu halda, kredit bürosunda onun bütün maliyyə həyatı ilə bağlı məlumatlar toplanacaq. Məsələn, burada lizinq şirkətlərinin də məlumatı olacaq, yəni müştərinin hər hansı lizinq şirkəti ilə müqaviləsi görünəcək. Onu da bildirək ki, hazırda kredit təşkilatlarının öz müştərilərini qiymətləndirmək üçün əsas çətinliklərindən biri ilkin müştərilərlə bağlıdır. Banka ilk dəfə müraciət edən müştəri barədə reyestrdə heç bir məlumat olmadığına görə, banklar onun ödəniş qabiliyyətini və iqtisadi vəziyyətini dəqiqləşdirməyə çətinlik çəkir. Bu isə əlavə risqlərin yaranmasına səbəb olur. Kredit reyestrində yalnız banklardan gələn məlumatlar toplandığına görə, belə müştərilər barədə məlumat görünmür. Kredit bürosunda isə vəziyyət fərqlidir. Burada təkcə banklardan deyil, digər təşkilatlardan da məlumatlar toplanacaq. Məsələn, kredit bürosunda nisyə və kreditə mal satışı ilə məşğul olan ticarət məntəqələrinin, mobil operatorların, notariusların, kommunal xidmət göstərən şirkətlərin, məhkəmələrin və digər təşkilatların müştəri ilə bağlı məlumatları toplanacaq. Bu imkan verəcək ki, banklar hər hansı müştərinin kommunal, mobil xidmətlər, cərimə və sair ödənişlərindən xəbər tutaraq onun ödəniş qabiliyyətini dəqiq qiymətləndirsin. Belə vəziyyət nəticə etibarı ilə ödəmə qabiliyyəti yetərli olmayan şəxslərə kredit ayrılmasının qarşısını alacaq. Nəticədə problemli kreditlərin də miqdarı xeyli azalacaq.
Tahir TAĞIYEV
