Ömründə bir dəfə xaricdə olmayan insan da son manatını dollar almağa xərclədi...

Tarix: 07.04.2016 / 01:57
Bölmə: İqtisadiyyat

Mətbuat səhifələrində manat-dollar əlaqələri ilə bağlı çoxlu sayda çıxışlarımız olub. Biz pul-kredit sisteminin bu qədər dollarlaşmasının tam anormal bir hal olduğunu dəfələrlə yazmışıq. Son bir ildən bir qədər artıq vaxt ərzində milli valyutamıza münasibətdə yaranmış inamsızlığın da kökündə məhz pul-kredit sistemimizin bu səviyyədə dollarlaşması dayandı.

Manatı dollar qarşısında bu qədər "aciz" bir vəziyyətə gətirib çıxarmaq olmazdı. Lakin təəssüf ki, Baş bankın uzaqgörməyən siyasəti bu vəziyyəti yaratdı. Bu qədər dollar-manat bağlılığının yaradılması sanki hər kəsi bir valyuta dilerinə çevirmiş, peşəsindən, vəzifəsində, cəmiyyətdə tutduğu mövqeyindən asılı olmayaraq hamı manat-dollar münasibətlərini izləməyə məhkum edilmişdi. Hər kəs manat-dollar münasibətlərində baş verəcək hər hansı bir dəyişiklikdən maksimum yararlanmaq arzusu ilə prosesləri izləyirdi. İş o yerə çatmışdı ki, manatın devalvasiyasından sonra bəzi özünü çox ağıllı sayanlar oturub banklarda manatla olan əmanətlərin dollara nisbətən ucuzlaşması hesabına vətəndaşların "itkilərini" hesablamağa başladılar. Belə çıxırdı ki, "itkiyə" yol verməmək üçün bankda manatla əmanəti olan yüz minlərlə insan bu əmanətləri devalvasiyaya qədər çıxarıb dollara çevirməli, devalvasiya qurtardıqdan sonra isə yeni məzənnə ilə yenidən manata çevirməli idilər ki, burada məzənnə fərqi hesabına qazanc əldə etsinlər. Səhv pul-kredit siyasətinin yaratdığı bu atmosfer nəticə etibarilə bankda əmanəti, əlində başqa şəkildə manatı olan hər kəsi dollar almağa sövq etdi. Ömründə bir dəfə xaricdə olmayan insan da son manatını dollar almağa xərclədi. Nəticədə nə baş verdi? Bütün səviyyələrdə maksimum dollarlaşma getdi. Manatın keçən ilin dekabr ayının 21-dəki kəskin devalvasiyası ərəfəsində və ondan sonra isə bu proses daha böyük vüsət aldı. Əmanətlər maksimum dollara çevrildi, hüquqi və fiziki şəxslər isə əllərində olan bütün manat kütləsini dollara dəyişib, gözləmə mövqeyinə keçdilər. Hər kəs manatın növbəti kəskin ucuzlaşmasını gözləyirdi. Bu dəfə "məzənnə fərqi hesabına daha çox qazanmaq" həvəsi ilə gözləmə mövqeyi tutanların sayı da, onların əllərində olan dollar kütləsi də kifayət qədər çox idi. Gözləntilər isə özünü doğrulda bilməzdi. Çünki yaranmış durumda dövriyyədə çatışmayan dollar deyil, manat idi. Səbəb də o idi ki, son bir il ərzində bir tərəfdən böyük həcmdə manat kütləsi dollara çevrilmişdi, digər tərəfdən isə Mərkəzi Bank dövriyyədə manat kütləsini adi normal səviyyədə ola biləcəyindən 3-4 dəfəyə qədər azaltmışdı. Nəticə etibarilə manata tələbat elə bir həddə gəlib çatmışdı ki, burada onun bahalanmasından başqa nəyisə gözləmək real deyildi. Bu da baş verdi. Bir dolları 1,60 -1,70 manata alıb, onu bir qədər sonra, 2,0 - 2,5 manata sataraq külli qazanc əldə edəcəklərini düşünənlərin gözləntiləri özünü döğrultmadı. İndi həmin adamlar və həmin müəssisələr əllərindəki dollarları məcburiyyət qarşısında 1,5 manata və bundan aşağı məzənnə ilə satmaq məcburiyyətində qalıblar. Çünki onlara ölkə daxilində ödənişləri etmək, alış-veriş həyata keçirmək üçün manat lazımdır. Manat isə çox azdır. Hər bir prosess özünün pik nöqtəsinə çatandan sonra bunun əksi baş verir. Bizdə də dollarlaşma özünün son həddinə çatdığından, əks proses baş verdi.

Bu vəziyyətin yaranmasında Mərkəzi Bankın illər boyu, xüsusilə də ölkəyə böyük neft pulları daxil olduqdan sonra apardığı səhv pul-kredit siyasətinin rolu danılmazdır.

Yaranmış vəziyyətin aradan qaldırılması və manata olan etibarın bərpası yolunda ən düzgün qərarlar isə ölkə Prezidenti tərəfindən qəbul edildi. Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatasının yaradılması, pul-kredit siyasətinin aparılmasında yanlışlıqlara yol vermiş Baş bankın yenidən təşkili və onun bir çox səlahiyyətlərinin əlindən alınaraq yeni Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatasına verilməsi, əmanətlərin tam sığortalanması kimi qətiyyətli qərarlar manata olan inamın bərpasına yönəlik addımlar idi.

İndi maliyyə bazarında sabitliyin yaranması, manata olan inamın bərpası Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatasının qəbul edəcəyi qərarlardan çox asılı olacaq. Artıq ilk addım atıldı. Bizim də dəfələrlə irəli sürdüyümüz bir təklif qəbul edildi. Aprelin 4-də Nəzarət Palatasının Direktorlar Şurasının qərarı ilə banklar tərəfindən əhaliyə xarici valyutada istehlak kreditlərinin verilməsi bir ay müddətinə dayandırıldı. Bu çox doğru bir qərardır. Biz onu alqışlayırıq. Bu, xarici valyutada bankların vətəndaşlara zorla sırıdığı kreditlərin qarşısına sədd çəkən ilk qətiyyətli addımdır. Hesab edirik ki, çəkinmədən bu qərarı birdəfəlik də qəbul etmək olardı. Sadəcə olaraq, burada banklara xarici valyutada gəliri olan hüquqi və fiziki şəxslərə xarici valyutada kreditlər verməyi qadağan etmək lazım deyildi. Kimin xarici valyuta ilə qazancı varsa, qoy o gedib xarici valyutada da krediti ala bilsin. Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatasının Direktorlar Şurasına tövsiyə edirik ki, bir ayın tamamında bu qərarın bundan sonra heç vaxt dəyişməyəcəyi barədə yeni bir qərar qəbul etsinlər. Çəkinməsinlər. Bu ölkə Konstitusiyasının da tələbidir. Ölkənin bank-maliyyə sistemini dollar xəstəliyindən qurtarmağın yeganə yolu bu tipli, qətiyyətli qərarların qəbulundan və icrasından keçəcək. Direktorlar Şurası eyni qaydada əmanətlərin də xarici valyutada qəbulu barəsində qətiyyətli addımlar atmalıdır. Unutmaq olmaz ki, bu məsələdə tərəzinin iki gözü var. Banklarda xarici valyutada kreditlər verilməsi və xarici valyutada əmanətlər qəbulu arasında tarazlıq yaratmaq üçün tərəzinin hər iki gözü yüklənməlidir.

Daha döğrusu, xarici valyutada kreditlərin verilməsinə qadağa qoyulursa, deməli əmanətlərin də xarici valyutada qəbuluna məhdudiyyət qoyulmalıdır. İnanaq ki, Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası yaxın günlərdə bu istiqamətdə də aidiyyəti addımlar atılacaq.

Fikrət Yusifov,

"Ekonomiks" Beynəlxalq

İqtisadi Araşdırmalar

Birliyinin sədri, iqtisad

elmləri doktoru, professor

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 09.07.2026 / 19:05

Azərbaycana diri heyvan idxal edən iri şirkətlər əsas məlumatları "gizli" saxlayır...

Tarix: 09.07.2026 / 17:56

Britaniya “Zəngəzur” tankerini sanksiya siyahısından çıxardı

Tarix: 08.07.2026 / 15:30

"Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi" layihəsi icra mərhələsinə keçdi

Tarix: 08.07.2026 / 10:53

Beyləqanda şəkər çuğunduru fiaskosu...

Tarix: 07.07.2026 / 20:28

Sahibkarlara böyük şans açılır - üstəlik “qapı-qapı gəzməyə” son veriləcək...

Tarix: 07.07.2026 / 20:11

İran müharibəsi qlobal enerji təminatında yeni böhran yaradıb...

Tarix: 07.07.2026 / 12:56

Azərbaycanda vençur kapitalı fondları yaradılacaq...

Tarix: 06.07.2026 / 21:45

Ermənistan Azərbaycanla Türkiyənin elektrik şəbəkəsinə qoşulmaq istəyir...

Tarix: 06.07.2026 / 21:05

Avropanın daha bir dövləti Azərbaycanın Orta Dəhliz layihəsinə qoşulur...

Tarix: 06.07.2026 / 19:25

Ermənistan məhsullarının Avropaya çatdlrılmasında ağır problemlər yarandı...

Tarix: 06.07.2026 / 17:09

Rusiya Azərbaycan vasitəsilə Ermənistana 30 vaqon propan göndərdi

Tarix: 06.07.2026 / 15:08

Ermənistan Rusiya qazını Avropa qiymətinə alacaq...

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 02.07.2026 / 20:10

Dövlət qurumlarının portal və mobil tətbiqləri birləşdirilir - Mehriban Əliyevanın rəhbərlik etdiyi Şura böyük islahatlar mesajını verdi...

Tarix: 02.07.2026 / 15:16

Xırdalan Xəstəxanasına qarşı kəskin iddia - orqan köçürülmüş xəstələr ölüm təhlükəsində?...

Tarix: 25.06.2026 / 20:33

Əmək pensiyası yaşına görə qonşular bizi bir neçə il qabaqlayır...

Rəqəmsal İnkişaf Şurası ilə süni zəka və kibertəhlükəsizliyin yüksəliş yoluna çıxdıq...