Dollarla kredit vermək Azərbaycanda da qadağan oluna bilər

Tarix: 01.03.2016 / 02:10
Bölmə: İqtisadiyyat

ABŞ valyutasının məzənnəsində tez-tez qeydə alınan dəyişikliklər dollarla kredit götürən vətəndaşlara da müəyyən zərər vurur. Özü də bu hal dünya ölkələrinin böyük əksəriyyətində müşahidə olunur. Bəzi MDB ölkələrinin təcrübəsindən sonra isə dollarla kreditlərin məhdudlaşdırılması məsələsi də getdikcə daha çox aktuallıq qazanmağa başlayıb.

MDB məkanına daxil bir sıra ölkələr vətəndaşların zərərə düşməsini önləmək üçün xarici valyutada bəzi kredit növlərini yasaqlamaq və ya məhdudlaşdırmaq kimi addıma gedir. Məsələn, fevralın 28-dən sonra Qırğızıstanda ipoteka və istehlak kreditlərinin xarici valyutada verilməsi qadağan edilir. Bu və ya digər şəkildə Rusiya, Belarus və Qazaxıstanda da oxşar addımlar atılıb. Məsələn, Ukraynada qanunla xarici valyutada kreditə qadağa yoxdur. Amma bu ölkənin Mərkəzi bankı belə kredit vermək üçün bankları böyük ehtiyat toplamağa vadar edir və banklar da bu üzdən xarici valyutada kredit verməyə maraqlı olmur Xarici valyutada kreditin verilməsinə qadağa məsələsi Azərbaycanda da gündəmə gəlib. Əksər ekspertlərin fikrincə, Azərbaycanda da xarici valyutada istehlak krediti məhdudlaşdırılmalıdır. Bunun üçün müxtəlif vasitələr mövcuddur. İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov sosial şəbəkələrdə məsələ ilə bağlı paylaşdığı şərhdə bildirir ki, Azərbaycanda da dollar, o cümlədən xarici valyutada kreditlərin azaldılması və daha çox manatla borclanma mümkündür. Onun sözlərinə görə, son bir ildə kəskin dollarlaşma müşahidə edilən ölkəmizdə xarici valyutanın depozitlərdə və o cümlədən kredit portfelində payı hissedilən dərəcədə artıb":21 milyard 718 milyon manatlıq kredit portfelinin 10 milyard 705 milyon manatı xarici valyutadadır. Son zamanlar bankların istehlak kreditlərinin böyük əksəriyyəti dollarladır. Bu baxımdan da, manatın devalvasiyasından sonra həmin kreditlərin qaytarılmasında problemlər müşahidə edilir. 9 milyard 473 milyon manatlıq depozitlərin isə nə az, nə çox, təxminən 85 faizi dollarladır. Bankların dollarlaə kredit təklifi başadüşüləndir. Bank vətəndaşdan dollarla depozit cəlb edirsə, o zaman həmin vəsaiti elə həmin valyutada kredit formasında təklif etməlidir. Vətəndaş manata inanmayıb əmanətini dollarla saxladığı halda bankdan milli valyutaya inam tələb etmək olmaz. Digər tərəfdən, bankların xarici borclanması da dollarladır. Deməli, bankların cəlb etdiyi vəsaitlərin strukturunda xarici valyuta üstünlük təşkil edir və bu da kreditlərin valyuta növünə təsir göstərir".

V.Bayramov bildirib ki, amma bu heç də o anlamına gəlməməlidir ki, milli valyuta ilə kredit təklifini artırmaq mümkün deyil: "Mümkündür - əgər proseslərə daha çox seyrçi kimi yanaşan Mərkəzi Bank kredit təşkilatlarını və əmanətçiləri təşviq edən fəaliyyətlər həyata keçirməyə çalışarsa. Manatla kreditlərin verilməsi üçün bankların cəlb etdiyi vəsaitlərin valyuta strukturunun dəyişdirilməsinə ehtiyac var. Yəni bank manatla nə qədər çox vəsait cəlb edərsə, o qədər də çox milli valyuta ilə kreditlər təklif edəcək. Bu isə Mərkəzi Bankın mərkəzləşdirilmiş kreditlərinin həcminin artırılması ilə mümkündür. Əvvəla, Mərkəzi Bank bankları daha çox kreditlə təmin etməklə onlara həm daha ucuz borclanmaq, həm də manatla kredit təklif etmək imkanı yaratmalıdır. Bu halda bankların manat bazası genişləndiyi üçün milli valyuta ilə daha çox kreditlər təklif edə biləcək. Amma təəssüf ki, məzənnə və infilyasiya təzyiqindən ehtiyatlanan baş bankda kommersiya banklarını manatsız saxlamaq prinsipi hələ də davam edir. İkincisi, mərkəzləşdirilmiş kreditlər şəffaf və açıq şəkildə bölüşdürülməlidir. Bütün banklara bu vəsaitlərə baryersiz çıxış imkanı verilməlidir".

O əlavə edib ki, manatla əmanətlərin indeksasiyası həyata keçirilməlidir: "Təəssüf ki, Mərkəzi Bank dollarlaşmanın qarşısını alacaq bütün islahatlardan kənar durmağa çalışır. Halbuki, zamanında indeksasiya sisteminin tətbiq edilməsi milli valyutaya təzyiqi ciddi şəkildə azaldardı. Bu mexanizmin tətbiqi imkan verəcək ki, insanlar öz depozitlərini milli valyutada saxlasın. Çünki hələ də bir çox insanlarda pulu dollar, yoxsa manatla saxlamaqla bağlı qərarsızlıq var. İndeksasiya bu qərarsızlığı aradan qaldıra bilər. Bu zaman indeksasiya ilə bağlı potensial və ya virtual xərclər dövlət tərəfindən qarşılanır. Banklarda manatla yerləşdirilən əmanət dollara indeksasiya edilir. Müqavilə üzrə müddət başa çatdıqdan sonra əmanətçi öz manatla olan pulunu götürən zaman, milli valyutanın dəyəri aşağı düşdüyü halda, yaranan fərq məhz indeksasiya olunduğu üçün dövlət tərəfindən qarşılanır. Yəni manat dollara nisbətən uzuzlaşarsa fərq qarşılanır, milli valyutada dəyər qazanırsa əmanətçi dollarla ifadədə daha çox qazanır. Eyni zamanda, indeksasiya banklarda olan əmanətlərə tətbiq edildiyindən və evdə saxlanan pulları əhatə etmədiyindən banklardakı depozitlərin də həcminin artmasına gətirib çıxaracaq. Vətəndaşların əksəriyyəti öz pullarını evdə deyil, banklarda saxlamağa üstünlük verəcək. Bu isə manatla əmanətlərə marağı artırır və nəticədə vətəndaş pulunu bankda milli valyutada saxlamaqda maraqlı olur. Bu isə banklara cəlb edilən milli valyutanın həcmini artırır və nəticədə banklar manatla daha çox kredit təklif etmək imkanı qazanır.

Göründüyü kimi, Azərbaycanda dollarlaə təklif edilən kreditlərin həcmini məhdudlaşdırmaq və vətəndaşların milli valyuta ilə borclanmasını təşkil etmək mümkündür". Digər ekspertlər də hesab edir ki, manatla kredit verilməsinin həcmi artırılmalı, həmçinin, lazım gələrsə, xarici valyutada kredit verilişi də neytrallaşdırılmalıdır. Bu, manata inamın bərpası üçün də vacibdir.