Dollarlaşma prosesinin sonu çatır...

Tarix: 24.02.2016 / 02:49
Bölmə: İqtisadiyyat

Ölkənin maliyyə bazarında son vəziyyətin təhlili Azərbaycanda dollarlaşma prosesinin artıq başa çatdığını göstərir. Bunun nəticəsidir ki, dollar alanların sayı əvvəlki dövrlərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. İndi dollarını manata dəyişən vətəndaşların sayında da artım müşahidə olunur. Digər tərəfdən Azərbaycandan ölkə xaricinə çıxan dolların həcmi də azalmağa doğru gedir və bunun əsas səbəbi qeyri-neft sektorunda qeydə alınan artım, idxal mallarını yerli məhsulların əvəzləməsidir.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, cari ilin ilk ayında Azərbaycanın idxalında əvvəlki ilin eyni dövrünə nisbətən 23%-dək və ya 131 milyon dollara kimi azalma baş verib. Yəni ölkədən bu həcmdə valyuta axını azalıb. Aydındır ki, idxalın azalması ölkədə dollara tələbin aşağı düşməsinə səbəb olur ki, bu da manatın sabitliyi üçün olduqca vacibdir. İdxalda azalmanın bundan sonra da davam edəcəyi və belə vəziyyətin dollara tələbi zəiflədəcəyi gözlənir.

Məlumdur ki, ölkəyə daxil olan valyuta çıxan xarici valyutadan az olanda milli valyuta ucuzlaşır. İdxalın azaldığı şəraitdə ixrac artır və yaxud sabit qalırsa, yaxud idxal ixracdan daha üstün sürətlə azalırsa, bu halın milli valyutanın məzənnəsini möhkəmləndirməsi mümkündür. Azərbaycanda hazırda məhz bu vəziyyət müşahidə olunur. Digər tərəfdən bu il ərzində qeyri-neft sahəsində ixracın daha da artması gözlənir və belə vəziyyət Azərbaycana bu xətlə də dollar gəlişini artıracaq. Eyni zamanda neftin qiymətində gözlənilən və qeydə alınan artımlar da vəziyyətə təsir edir. Digər tərəfdən xatırladaq ki, 2014-cü ilin sonlarından başlayaraq Mərkəzi Bank dollar intervensiyası edərək xeyli həcmdə manat kütləsini dövriyyədən çıxarıb. Nəticədə banklar manat qıtlığı ilə üzləşib. Elə bu səbəbdən banklar daha əvvəlki kimi dollar almır. Eyni zamanda Mərkəzi Bank inflyasiya təzyiqini azaltmaq üçün manatı dövriyyəyə az buraxır. Yaranmış vəziyyəti şərh edən iqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov qeyd edib ki, üzən valyuta rejiminə keçmək istəyən Mərkəzi Bank əslində manata təzyiq səbəbindən prosesi yubatmağa çalışır: "Yanvarın 25-dən sonra manatın dollara nisbətən məzənnəsi müqayisəli şəkildə möhkəmlənir. Nəticədə dollar qıtlığı səbəbindən ötən ilin sonu və bu ilin əvvələrində yüksək kursla dollar alanlar daha çox ziyan etməmələri üçün xarici valyutanı manata çevirirlər. Halbuki, real üzən məzənnəyə keçməyən Mərkəzi Bank zamanında "qara bazarın" yaranmasına və vətəndaşların yüksək məzənnə ilə dollar almasına imkan verməməli idi. Manatın məzənnəsində yanvarın 25-dən sonra müzakirə edilən möhkəmlənmələr psixoloji faktorla bağlı olsa da, əhalinin dollar təklifi də diqqətdən yayınmamalıdır.

Amma iqtisadi baxımdan ev təsərrüfatlarının milli valyuta tələbi hesabına bu prosesi nə qədər uzun müddət davam etdirə biləcəyi sual altındadır. Çünki müəyyən müddət sonra büdcə xərcləmələri manat təklifini, idxal isə dollar tələbini artıracaq".

Ekspert onu da bildirib ki, əslində, 2015-ci ildə Mərkəzi Bankın siyasəti dollarlaşma prosesinə dəstək deyil, manata inam üzərində qurulmalı idi: "Manatla əmanətlərin banklardan götürülməsinin qarşısının alınması, eləcə də yeni depozitlərin cəlb edilməsi üçün, bir sıra təbii ehtiyatlara malik ölkələrdə olduğu kimi, banklarda olan əmanətlərin dollara indeksasiyası ilə bağlı təklifimiz birinci devalvasiyadan öncə verilsə də, Mərkəzi Bank hələ də bu istiqamətdə heç bir addım atmayıb. Bu həm də evlərdə saxlanan manatın banklara yönəldilməsinə və bununla da milli valyutaya təzyiqin azaldılmasına xidmət edə bilərdi. Mərkəzi Bankın mövcud monetar siyasəti, daha çox, manat təklifini məhdudlaşdırmağa hədəflənib. Artıq manatın məzənnəsi dünya bazarı ilə də əlaqəsini itirib. Bivalyuta səbətinə malik olan Mərkəzi Bank son günlər, dolların qlobal valyuta bazarında möhkəmlənməsinə baxmayaraq, manatı ABŞ puluna nisbətən möhkəmləndirir. Deməli, 2016-cı ildə manatın məzənnəsində neftin dünya bazar qiyməti istisnasız əsas faktor olacaq". Neft isə bahalaşmağa doğru getdiyindən, manatın dollar qarşısında bir qədər də möhkəmlənməsini gözləmək olar. Manatın məzənnəsi möhkəmlənərsə, daha çox vətəndaşın əlindəki dolları milli valyataya dəyişməsi gözlənir. Belə vəziyyətdə isə dolların ucuzlaşması daha sürətli xarakter alacaq.