Dollara qarşı "səlib yürüşü" geniş miqyas alır

Tarix: 11.02.2016 / 02:16
Bölmə: İqtisadiyyat

Son zamanlar bir çox dünya ölkələrinin xarici ticarətlərində dollardan imtina etməkdə xüsusi maraqlı tərəf kimi çıxış etməsi yeni mövzu deyil. Buna əsas səbəb məzənnəsi tez-tez dəyişən dolların müxtəlif dünya ölkələrinin iqtisadiyyatı üçün yaratdığı problemdir. Bu məsələ son aylarda dolların məzənənsinin dünya miqyasında artması ilə bağlı daha çox aktuallıq qazanıb. Dollardan imtina olunması istiqamətində isə artıq müəyyən addımlar atan dövlətlər var.

Məsələn, qonşu İran sanksiyalardan xilas olduqdan sonra xarici ticarətini daha çox avro ilə aparmaqda maraqlı olduğunu rəsmən bəyan edib.

İran dollardan asılılığını azaltmaq üçün satdığı neftə görə vəsaiti avro ilə almaq niyyətində olduğunu bildirib. Məlumata görə, İran bu qaydaları neft tədarükünə dair yeni imzalanmış müqavilələrə tətbiq edib. Qeyd edək ki, söhbət Fransanın "Total", İspaniyanın "Cespa" və Rusiyanın "LUKoyl" şirkətinin qolu olan "Litasco" şirkətləri ilə bağlanan müqavilələrdən gedir. Bu arada İranın neft naziri Bijən Namidar Zəngənə bildirib ki, xarici şirkətlər borclarını avro ilə ödəməyi qəbul ediblər. Bununla da İran rəhbərliyinin neft satışında dollardan imtina edilməsi, yeni müqavilələrdə ödənişlərin avro ilə edilməsi iddiası reallaşıb. İrana milyardlarla dollar borcu olan xarici neft şirkətlərinin bu borcları avro ilə geri ödəyəcəklərini deyən Zəngənə Yunanıstanın "Hellenic Petroleum", İtaliyadan "Saras" və "Royal Dutch Shell" kimi şirkətlərin də İrana 4 milyard dollar dəyərində borclarını avro ilə ödəyəcəyini ifadə edib. Bundan başqa, o, "Emirates National Oil", Yaponiya və Hollandiya ilə də borcların avro ilə ödənilməsi ilə bağlı razılıq üçün müzakirələrə başladıqlarını qeyd edib.

İranın bu təşəbbüsünə digər ölkələrin də qoşulması gözlənir. Xüsusən də Rusiya bu məsələdə İrana hərtərəfli dəstək verəcək. Xatırladaq ki, daha əvvəl İran və Rusiya arasında ticarət zamanı dolların yerini rial və rublun tutması barədə də razılıq əldə olunub. Rusiya isə çoxdan dolların ticarətdə başqa pullarla əvəzlənməsini istəyir. Hələ ötən ilin sonlarında Rusiya prezidenti Vladimir Putin Dövlət Dumasına MDB ölkələri çərçivəsində ticarətin ABŞ dolları ilə aparılmasından imtina edilməsi haqqında qanun layihəsi təqdim edib. Layihəyə əsasən, "Müstəqil Dövlətlər Birliyinə üzv dövlətlərin inteqrasiya olunmuş valyuta bazarının təşkili sahəsində əməkdaşlıq haqqında" saziş çərçivəsində hesablaşmalarda valyuta kimi dollar və avrodan imtina edilməsinə imkan verən mexanizm yaradılmalıdır. Ekspertlər bildirir ki, ABŞ-ın iqtisadi təsirlərini neytrallaşdırmaq üçün Moskva ilk növbədə dolların xarici ticarətdə mövqelərinin zəifləməsinə xüsusi diqqət yetirir. Elə bu səbəbdən MDB məkanında da ticarətin milli valyutalarla aparılması Rusiya rəhbərliyinin xüsusi maraq dairəsindədir. Moskvada hesab olunur ki, Rusiya MDB dövlətləri, o cümlədən Azərbaycanla ticarət əməliyyatlarını dollar yox, baş valyuta, məsələn, elə rublla apara bilər. Xatırladaq ki, artıq xeyli müddətdir Kreml bəzi ölkələrlə ticarət əməliyyatını dollar yox, başqa valyutalarla aparır. Bütün bunlar ticarətdə dolların mövqeyinin tədricən sarsılmasına gətirib çıxarmaq iqtidarındadır və bu prosesin MDB məkanında mümkün qədər tez həyata keçməsinə Rusiya getdikcə daha çox maraq göstərir.

Çin də dollara qarşı siyasət aparan ölkələr sırasındadır. Xatırladaq ki, bundan əvvəl Avstraliya Çinlə ikitərəfli ticarətdə ona dollardan imtina etməyə razılığını bildirməklə bu valyutadan üz çevirməkdə olan ölkələrin artan siyahısına qoşulub. ABŞ-dan sonra dünyanın ikinci ən nəhəng iqtisadiyyatı hesab olunan Çinin həm də Yaponiya, Braziliya, Hindistan və Rusiya ilə belə bir razılaşması var. Ekspertlər qeyd edir ki, Birləşmiş Ştatların yaxşı iqtisadi vəziyyəti bütün dünyanın dollardan istifadə etmək məcburiyyətində olması ilə izah olunur. İndi ABŞ dolları dünya ehtiyat valyutası kimi öz mövqeyini itirərsə, bunun Amerika iqtisadiyyatı üçün nəticələri çox ağır olacaq. Dolların qiymətinin əsas hissəsi onun neft sahəsi ilə bağlılığından irəli gəlir. Bu monopoliya öz dövrünü başa vurarsa, eyni aqibət dolların dəyərini də gözləyəcək. Dünyanın təminatsız valyutaları ilə münasibətdə belə vacib keçid mərhələsi bəzi valyutalara müsbət, digərlərinə isə mənfi təsir göstərəcək, lakin son nəticəni təxmin etmək olduqca çətindir. Eyni zamanda gözlənir ki, dollar zəifləsə, qızıl bahalaşacaq. Kağız pullarla bağlı yaranan qeyri-müəyyənlik həmişə qızıl üçün əlverişli şərait yaradır. Amma istənilən halda dollara qarşı atılan addımlar bu valyutanın dünya miqyasında əvvəlki mövqeyinin əhəmiyyətli dərəcədə sarsılmasına gətirib çıxara bilər.