Xəzər-Fars kanalı - Azərbaycanın yükdaşımalarda əhəmiyyəti artır

Tarix: 09.02.2016 / 02:37
Bölmə: İqtisadiyyat

Məlumat verildiyi kimi, İran hökuməti Xəzər dənizini Fars körfəzinə birləşdirən yeni kanal layihəsinin həyata keçməsinə xüsusi maraq göstərir. İdeyası 19-cu əsrdə irəli sürülmüş Xəzər dənizinin Fars körfəzi ilə birləşdirilməsi layihəsi perspektivi hazırda aktiv müzakirə edilir. Onu da bildirək ki, bu kanal Süveyş kanalının analoqu olmalı idi. Layihə 1889-1892-ci illərdə Rusiya mühəndisləri tərəfindən təklif edilib və Hind okeanına Xəzər dənizindən çıxışın əldə olunmasını nəzərdə tutur.

İran bu məsələni 90-cı illərin əvvəllərində Rusiya ilə danışıqlar predmetinə çevirib. Rusiya transiran su kanalının çəkilməsi ideyasını bəyənib. Lakin 1997-ci ildə Qərbin İrana qarşı sanksiyaları Xəzər dənizi-Fars körfəzi kanalı layihəsinə də aid edilib. İndi İrana qarşı sanksiyaların götürülməsi bu strateji nəqliyyat arteriyasının yaradılması ideyasını yenidən aktuallaşdırıb. Reallaşacağı təqdirdə layihə böyük strateji əhəmiyyətə malik olacaq. Onun gerçəkləşməsində bütün Xəzəryanı ölkələr, o cümlədən Azərbaycan da maraqlıdır.

Məlumatlara görə, layihənin işlənib tamamlanması üzərində gərgin iş gedir və prosesə xarici mütəxəssislər də cəlb olunub. Kanalın ümumi uzunluğu 700 kilometrə yaxın olacaq. Hesablamalara görə, layihəyə yatırılan investisiya 5 il ərzində geri qayıdacaq. 2000-ci ildə Rusiya-İran hökumətlərarası komissiyasının iclasında kanalın qurğularının hazırlanması və "dəniz-çay" tipli gəmilərin inşası barədə ilkin razılıq da əldə edilib.

Xəzər dənizi-Fars körfəzi kanalı layihəsində, İran və Rusiya ilə yanaşı, qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan və Qazaxıstan, o cümlədən də Türkmənistan çox maraqlıdır. Çünki bu kanal Xəzər sahili ölkələrinin Fars körfəzi üzərindən dünya okeanına çıxışını təmin edəcək. Eləcə də onlar kanalla Fars körfəzi istiqamətində yükdaşımalar üçün imkan qazanacaq. Bu mənada iqtisadçı ekspertlər bu layihə həyata keçəcəyi halda Xəzər üzərindən yükdaşımaların əhəmiyyətli dərəcədə artacağını bildirir və belə vəziyyət bütün sahilyanı ölkələrin, o cümlədən Azərbaycanın maraqlarına tam cavab verir. İqtisadçı-ekspert Emin Əliyev isə bildirir ki, Xəzər-Fars körfəzi kanalı fantastik layihə olsa da, gerçəkləşərsə, Bosforun alternativi ola bilər". Onun sözlərinə görə, görünən reallıq onu deməyə əsas verir ki, Türkiyə ilə Rusiya arasında ikitərəfli dostluq və əməkdaşlıq dövrü bitdi":Suriya üzərində vurulan Rusiya qırıcısı eyni zamanda mövcud və potensial çoxsaylı iqtisadi layihələri də "dəfn etdi". Bundan öncə Türkiyə tərəfindən Rusiya gəmilərini Qara dənizdə "qıfıllamaq" kimi fikirlər səsləndirilmişdi. Prezident Ərdoğan bəyan etdi ki, ölkəsi Rüsiya tərəfindən hərbi təhlükə ilə üzləşə biləcəyi üçün Suriyaya üzən Rusiya hərbi gəmilərinin Bosfor və Dardanel boğazlarından istifadəsi məhdudlaşdırılsın. Bu barədə müvafiq təşəbbüs artıq BMT-yə də ünvanlanıb. Bu məhdudiyyətdən sonra Rusiya dəniz yolu ilə müqayisədə daha məsrəfli və az effektli sayılan hava təhcizatı modelinə keçdi".

E.Əliyev bildirib ki, layihənin gerçəkləşməsində bütün Xəzəryanı ölkələr, o cümlədən Azərbaycan da maraqlıdır: "Layihənin texniki iqtisadi əsaslandırılması bitdikdən sonra bəzi Avropa istifadəçilərinin dəniz yollarını azaldacaqları və bu arteriyada maraqlı olacaqları müəyyənləşəcək. Onların dəniz daşımaları üçün alternativ nəqliyyat arteriyası Türkiyədəki ənənəvi kanallardan istifadəni və asılılığı azaldaraq, daha qənaətli loqistika imkanı yaradacaq".

O əlavə edib ki, məhz ABŞ və onun satellitləri bu layihənin reallaşmasına uzun müddət ərzində maneə törədirdilər: "1997-ci ildə İrana qarşı qəbul olunmuş sanksiyalarda da məhz "antikanal" sanksiyası öz əksini tapıb. Mümkündür ki, iddialı və cəlbedici sayılan bu layihə həyata keçirilsin. Bu gün bu layihə Tehran üçün ən prioritet sayılan layihələr siyahısındadır. Onun üzərində texniki əsaslandırma işləri tam gücü ilə davam edir. Bu prosesdə maraqlı olan ölkələrin mühəndisləri də iştirak edir və kanalın istismara verilməsi tarixinin 2020-ci il olacağı səsləndirilir". Beləliklə, qeyd edilənlərdən də göründüyü kimi, dünya yükdaşımalarında böyük strateji əhəmiyyətə malik daha bir marşrut istifadəyə verilə bilər və onun istifadəsi Azərbaycan üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu, yükdışmalar baxımından Azərbaycanın əhəmiyyətinin daha da artması deməkdir. Xatırladaq ki, son dövrlərdə Azərbaycan üzərindən daşınan yüklərin həcmi əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Cari il ərzində isə Bakı-Tiflis-Qars dəmiryolunun istifadəyə verilməsi gözlənir. Bu da Azərbaycan üzərindən daha çox yük daşınması deməkdir. Bunlara paralel olaraq Xəzər üzərindən yükdaşımaların artması Azərbaycanın belə daşımalardan daha çox gəlir əldə etməsi deməkdir.