Aparılan hesablamalar göstərir ki, bu ilin ilk yarısında Azərbaycanda 15,2 milyon ton neft-kondensat hasil edilib, bunun da 12,7 milyon tonu ixrac olunub. Energetika Nazirliyinin məlumatına əsasən, yanvar-iyun aylarında Azərbaycanda ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 3% çox - 24,1 milyard kubmetr təbii qaz hasil edilib, bunun da 12 milyard kubmetri ixrac olunub. Avropaya 5,7 milyard kubmetr, Türkiyəyə 5 milyard kubmetr, Gürcüstana isə 1,3 milyard kubmetr qaz ixrac edilib.
Azərbaycanın ilin ilk yarısında ixrac etdiyi təbii qazın həcmi ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 8%-ə yaxın artıb. Neft və qaz satışından əldə edilən gəlirlərin də miqdarında mühüm artım olub. Məsələn, bu il iyunun 30-na Dövlət Neft Fondunun aktivləri ilin əvvəlinə (49 milyard 033,6 milyon dollar) nisbətən 12 faiz artaraq 54 milyard 915,1 milyon dollar olub. Qurumun neft və qaz sazişlərinin həyata keçirilməsi ilə bağlı gəlirləri 8 624,3 milyon manat təşkil edib. Diqqət çəkən məqamlardan biri satılan təbii qazın Azərbaycana artıq neftdən daha çox vəsait qazandırmasıdır. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, ixrac edilən təbii qazın dəyəri bu ilin ilk yarısında 8 milyard 29,1 milyon dollar olub. Xatırladaq ki, 2022-ci ilin eyni aylarında Azərbaycandan 11 milyard 364,8 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilib, həmin ixracın dəyəri 7 milyard 440,4 milyon dollar olub. Qeyd edək ki, ilk yarımildə Azərbaycan xam neft satışından 7.8 milyard dollar, təbii qaz satışından 8 milyard dollardan çox gəlir götürüb. İxracda xam neftin payı 43.4 faiz, təbii qazın payı 44.7 faiz olub. Ötən ilin ilk altı ayında xam neft ixracının toplam ixracdakı payı 50.7 faiz, təbii qazın payı 40.2 faiz idi. Dövlət Gömrük Komitəsinin açıqladığı rəqəmlərdən bəlli olur ki, ötən illə müqayisədə həm xam neftin, həm də təbii qazın ixracı həcmcə aşağı düşüb. Ancaq neftdən fərqli olaraq, təbii qaz qiymətlərinin artması Azərbaycanın qaz ixracından gəlirlərini yüksəldib. Ötən ilin ilk altı ayında Azərbaycan xarici ölkələrə 12.9 milyon ton neft satıb. Bu satışa görə ölkənin gəliri 9.4 milyard dollar olub. Deməli, ötən il hər ton neftin satışı ölkəyə ortalama 725 dollar qazandırıb. Bu ilsə Azərbaycan xarici ölkələrə 12.8 milyon ton neft ixrac edib və qarşılığında 7.8 milyard dollar gəlir götürüb. Beləliklə, bir ton neftin orta ixrac qiyməti təxminən 610 dollar olub və ötən illə müqayisədə 115 dollar azalıb. Ölkənin təbii qaz ixracından əldə etdiyi gəlir ötən illə müqayisədə artıb. Hər min kubmetr qazın orta ixrac dəyəri 655 dollardan 733 dollara yüksəlib. Məlumdur ki, son illər Azərbaycan qlobal enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında mühüm rol oynamağa başlayıb. Xüsusilə Avropanın enerji təhlükəsizliliyinin təminatında Azərbaycana xüsusi əhəmiyyət verilir. Bu il Azərbaycanın 24 milyard kubmetrdən çox təbii qaz ixrac edəcəyi gözlənilir ki, bunun da təxminən yarısı Avropaya tədarük ediləcək. 2027-ci il üçün Azərbaycan Avropaya nəql edəcək təbii qazın həcmini 20 milyard kubmetrə çatdırmağı hədəfləyir. Azərbaycan Avropaya qaz tədarükünə 2020-ci il dekabrın 31-dən başlayıb. Cənub Qaz Dəhlizinin Avropa hissəsi olan TAP vasitəsilə kommersiya istismarı başlanandan sonra ümumilikdə, 23 milyard kubmetr qaz nəql olunub. Azərbaycan qazı hazırda 6 ölkəyə nəql olunur, lakin nəzərdə tutulan işlərin reallaşması sayəsində onların sayının 10-dan çox olacağı gözlənilir. Təbii qaz hasilatının artırılması üçün Azərbaycanın kifayət qədər potensialı var. Belə ki, ölkəmizin çıxarıla bilən qaz ehtiyatları 933 milyard kubmetrdir. Bununla yanaşı 1,7 trilyon kubmetr sübut edilmiş və təxminən 4 trilyon kubmetr proqnozlaşdırılan ehtiyatlarımız mövcuddur. Bu günə kimi Azərbaycanın təbii qaz ixracı ilə bağlı əsas mənbə “Şahdəniz” qaz-kondensat yatağı idi. Lakin bundan sonra bu sıraya “Abşeron” qaz-kondensat yatağı da qoşulacaq. Bir neçə gün əvvəl həmin yataqdan ilk qaz hasil edilib.
Artıq ölkənin təbii qaz gəlirlərinin neft gəlirləri qədər çoxalması dünya bazarlarında neftin kəskin dəyər itirdiyi dövrlərdə ölkə iqtisadiyyatının qarşılaşdığı risqləri nisbətən azalda bilər. Onu da qeyd edək ki, son dövrlər təbii qazın kəskin bahalaşması Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə bağlıdır. Ukraynaya hücumdan sonra bir çox Qərb ölkəsi Rusiyadan idxalı dayandırıb. Bu vəziyyətin uzun müddət davam etməsi gözlənilir və bu hal təbii qaz qiymətlərinin hələ yüksək qalacağını deməyə əsas verir. Bundan başqa, hökumət qeyri-neft-qaz sektorunda məhsuldarlığın artırılmasına və insan kapitalının inkişafına da xüsusi diqqət edir. Əsas gəlir mənbəyi hələ də neft-qaz sektoru olsa da, son illər qeyri-neft-qaz sektorunun inkişafı yönündə də effektiv iş gedir. Bunu mütləq rəqəmlərdə də görmək olar. Belə ki, bu ilin ilk 6 ayında Azərbaycanda qeyri-neft sənayesi 6,5 % artım nümayiş elətdirib. Ölkənin maliyyə müstəqilliyinin təmin olunması yönündə bəyan edilmiş hədəflər də reallaşır. Ölkənin xarici borcu bu gün cəmi 6,7 milyard dollar təşkil edir ki, bu da mövcud valyuta ehtiyatından 10 dəfəyə yaxın azdır. Eyni zamanda xarici borc ümumi daxili məhsulumuzun təxminən 10 %-ni təşkil edir. Bu kifayət qədər kiçik göstəricidir. Bu istiqamətdə Azərbaycan mövqeyini daha da yaxşılaşdırmaq üçün müvafiq addımlar atır.
Ramil QULİYEV
