2023-cü ilin yanvar-iyun dövründə (ilk 6 ayda) Azərbaycandan 16 milyard 194 milyon 606 min dollarlıq neft-qaz sektoruna daxil olan mallar ixrac olunub.
O cümlədən, 7 milyard 803 milyon 144 min dollarlıq xam neft, 8 milyard 29 milyon 188 min dollarlıq təbii qaz ixrac edilib. Bu ilin ilk yarısında ümumi ixracın 43,4%-i xam neftin, 44,7%-i isə qazın payına düşüb. Son 10 ildə neft hasilatı 25% azalıb. Xam neftin ixracdakı payı 84,4%-dən 51,1%-ə düşüb. Müqayisə üçün qeyd edək ki, 2022-ci ilin ilk 6 ayı ərzində Azərbaycandan 17 milyard 21 milyon 596 min dollarlıq neft-qaz sektoruna daxil olan mallar, o cümlədən 9 milyard 361 milyon 250 min dollarlıq xam neft, 7 milyard 440 milyon 434 min dollarlıq təbii qaz ixrac edilmişdi.
Beləliklə, Azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq təbii qazın ixracı xam neftin ixracını üstələyib. Neftdən boşalan yeri qazla əvzəyirik. Ümumən, bütün bunları ekspertlər necə dəyərləndirir? Qaz neftin yerini doldura bilərmi?
“Təbii qaz qiymətlərinin artması Azərbaycanın qaz ixracından gəlirlərini yüksəldib”
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsi Şahbazov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bununla bağlı bir sıra məqamlara toxundu: “Bütövlükdə, qaz ixracı neft gəlirlərini tam əvəz edə bilməz. Ötən illə müqayisədə neft ixracı həcmcə aşağı düşüb. Bu amil də ölkənin enerji gəlirlərinə təsirsiz ötüşmür. Çünki Azərbaycanda neft hasilatı ilbəil aşağı düşür. 2010-cu ildə ölkədə neft hasilatı 50 milyon ton idisə, hazırda bu rəqəm 32 milyon ton ətrafındadır. Ötən ilin ilk altı ayında Azərbaycan xarici ölkələrə 12.9 milyon ton neft satıb. Nəticədə ölkənin gəliri 9.4 milyard dollar olub. Bu ilsə Azərbaycan xarici ölkələrə 12.8 milyon ton neft ixrac edib və qarşılığında 7.8 milyard dollar gəlir götürüb. Neftdən fərqli olaraq, təbii qaz qiymətlərinin artması Azərbaycanın qaz ixracından gəlirlərini yüksəldib. Artım əsasən bununla bağlıdır. İlk yarımildə Azərbaycan xarici ölkələrə 10.9 milyard kubmetr təbii qaz göndərib. Ötən il bu rəqəm 11.3 milyard kubmetr idi. Ölkənin təbii qaz ixracından əldə etdiyi gəlir ötən illə müqayisədə 7.4 milyard dollardan 8 milyard dollara yüksəlib. Hər min kubmetr qazın orta ixrac dəyəri 655 dollardan 733 dollara yüksəlib. Bizdə hələ ki, ümumi ixracda neft-qaz böyük çəkiyə malikdir. Hər il ölkənin ixracının təxminən 90 faizi enerji gəlirləri hesabına təmin edilir. Bu çox böyük asılılıqdır. Elə etmək lazımdır ki, ümumi ixracda enerji daşıyıcılarının payı bu qədər böyük olmasın. Nəzərə almaq lazımdır ki, təbii qaz ixracı da enerji sektoru ilə bağlıdır və neft bazarı üçün mövcud olan risqlər bu bazar üçün də keçərlidir. Ona görə də qeyri-neft sektoru inkişaf etdirilməli və ixracda payı artmalıdır. Çünki son dövrlər təbii qazın kəskin bahalaşması Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə daha çox bağlıdır. Bu daim belə davam edə bilməz”.
Vidadi ORDAHALLI
