Aparılan hesablamalar göstərir ki, cari ilin yanvar-may aylarında Azərbaycandan 9 milyard 362,7 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilib. İxrac edilən təbii qazın dəyəri 7 milyard 103 milyon dollar olub.
Xatırladaq ki, 2022-ci ilin eyni aylarında Azərbaycandan 9 milyard 458 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilib. Bunun dəyəri isə 5 milyard 994,7 milyon dollar təşkil edib. Beləliklə, rəqəmlərin müqayisəsi Azərbaycanın təbii qaz satışından gəlirlərinin kəskin artdığını göstərir. Qeyd edək ki, Azərbaycan qazını əsas alıcısı qardaş Türkiyə, Gürcüstan və Avropa ölkələridir. Realizasiya səviyyəsi yüksək olan Avropaya Azərbaycanın təbii qaz nəqlini daha da artırması gözlənilir. Xatırladaq ki, ötən ilin iyulunda enerji sahəsində Azərbaycanla Avropa ittifaqı arasında Strateji Tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Buna əsasən Azərbaycandan Avropaya nəql edilən təbii qazın həzcmi 2 dəfə artacaq. Elə bu fonda “Transadriatik” boru kəməri (TAP) konsorsiumu bu ilin iyulunda 2023-cü ilin yeni bazar sınağını işə salacaq, sınaq qeyri-məcburi mərhələ ilə başlayacaq. TAP-ın icraçı direktor Luka Skyepatti bu xüsusda qeyd edir: "TAP-ın ilkin uzunmüddətli imkanları layihənin icrasına investisiyaların dəstəklənməsi üçün 25 illik uzunmüddətli sazişlər əsasında yükgöndərən tərəfindən ayrılıb. Lakin biz Avropanın enerji təhlükəsizliyini daha çox dəstəkləyə bilərdik, belə ki, TAP-ın imkanlarını ildə təqribən 20 milyard kubmetrədək genişləndirmək mümkündür". L.Skyepatti TAP-ın genişləndirilməsi üçün mütəmadi bazar sınaqlarının açıq, şəffaf və qeyri-diskriminativ formada həyata keçirildiyini qeyd edib: "Bazar sınaqları ən azı hər tək ildə iki mərhələdə həyata keçirilir: bunlar məcburi və qeyri-məcburi mərhələlərdir. 2021-ci ilin bazar sınağının məcburi mərhələsi 2023-cü ilin yanvarında başa çatdı ki, nəticədə 2026-cı ildən etibarən uzunmüddətli müqavilələr hesabına ildə əlavə təqribən 1,2 milyard kubmetr ayırmaq məqsədilə imkanların genişləndirilməsinin birinci mərhələsini başlatmaq mümkün oldu. Bazarın tələbatlarını qarşılamaq məqsədilə bazar sınağının ikinci məcburi mərhələsinin 2023-cü ilin dekabrında başladılacağı gözlənilir. Paralel olaraq tənzimləməyə uyğun olaraq, 2023-cü ilin iyul ayında qeyri-məcburi mərhələdən başlayaraq yeni bazar sınağı başladılacaq". Beləliklə, Avropanın enerji təhlükəsizliyində xüsusi rol oynayan TAP tədarük bazarlarını şaxələndirməklə istehsalçı kimi ölkəmizin, mənbə və marşrutları şaxələndirməklə isə istehlakçı ölkələrin enerji təhlükəsizliyini gücləndirəcək. Bu fonda Luka Skyepatti “report”a açıqlaasında qeyd edir: “TAP birbaşa Yunanıstan və İtaliyanın qaz bazarlarına və dolayısı ilə Bolqarıstan da daxil olmaqla daha geniş regiona birbaşa çıxışı təmin etməklə öz daşıyıcılarına etibarlı ötürmə xidmətləri təqdim edir. Müştərilərimiz olan daşıyıcılar bazar sınaq prosedurları çərçivəsində qaz nəqli ilə bağlı uzunmüddətli müqavilələr imzalayıblar və ya TAP-ın tutumunu qısamüddətli əsaslarla sifariş edirlər. TAP əsas qaz nəqliyyat infrastrukturuna Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektoru kimi, gələcəkdə potensial olaraq İon-Adriatik Boru Kəmərinin də qoşulmasını təmin edir. Məsələn, 2022-ci ilin oktyabr ayında Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektorunun TAP ilə birləşməsi nəticəsində bir mənbədən asılı olan bazarlara əlavə mənbədən təbii qaz təchizatına başlanıldı”.
Hazırda TAP-ın hidrogen nəqli üçün imkanlarının genişləndirilməsi ilə bağlı planlar da var. Bu xüsusda Luka Skyepatti qeyd edir: “Bütün sektor 2050-ci ilə qədər karbon neytrallığına nail olmaq üçün əsas həllərdən biri olan hidrogenə diqqət yetirir. TAP bu fikri daha tez qəbul etdi. Bizim məqsədimiz hidrogenin nəqlinə imkan yaradacaq şəkildə genişlənməkdir və ilk olaraq hidrogenin təbii qazla qarışığın daşınması nəzərdə tutulub. Hidrogen bazarının inkişafı və müvafiq tələbin artması ilə bərabər hidrogen konsentrasiyasının həm Avropa İttifaqı, həm də maksimum seqment səviyyəsində dəyişən normativ bazaya uyğun olaraq paralel şəkildə tədricən artırılması planlaşdırılır. Hazırda TAP-ın təbii qaz və hidrogen qarışığının daşınmasını texniki cəhətdən nə dərəcədə qəbul edə biləcəyi qiymətləndirilir. 2021-ci ildə həyata keçirilən ilk araşdırma təsdiqlədi ki, TAP hidrogen qarışığını daşımaq potensialına malikdir. Bu il biz əsas məhsullarımızı beynəlxalq səviyyədə tanınmış laboratoriyada tam qiymətləndirmək üçün sınaqlar keçirəcəyik”. Qeyd edək ki, TAP-ın təbii qazla yanaşı, hidrogenin nəqli üçün də uyğun olması mövcud infrastrukturun perspektiv imkanlarının göstəricisidir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, bu gün dünyada istehsal olunan hidrogenin əsas hissəsi təbii qazdan alınır. Bu zaman atmosferə karbon qazı ifrazı baş verdiyindən ekoloji cəhətdən təmiz sayılmır. Lakin hidrogen həm də adi sudan elektroliz metodu ilə alınır. Əgər onun istehsalında bərpa olunan enerjidən istifadə olunursa, karbon emissiyası olmur və bu cür metod ekoloji cəhətdən təmiz sayılır. Sonuncu metod Avropa İttifaqının yeni enerji siyasətinə tam şəkildə cavab verir. İstənilən halda hidrogen Avropanın enerji doktrinasında prioritet olduğundan ən azından bu qitə üçün birmənalı olaraq gələcəyin enerjisi sayıla bilər. Hidrogenin yanması zamanı yan məhsul kimi yalnız su buxarı əmələ gəlir və bu proses zamanı istilik və elektrik enerjisinin istehsalı baş verir. Hidrogenin potensialı iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə tədbirlərində çox yüksək qiymətləndirilir. Dekarbonizasiya prosesinin daha mürəkkəb olduğu dəniz, hava nəqliyyatı və müəyyən sənaye proseslərində hidrogen enerjisi ənənəvi yanacaqları əvəzetmə qabiliyyətinə malikdir. Azərbaycan gələcəkdə bu enerji növünün də mühüm ixracatçısı olmağa hazırlaışır. Söhbət xüsusən də yaşıl hidrogendən gedir. O, ekoloji cəhətdən ən təmiz hidrogen növüdür. Bərpa olunan enerji mənbələrindən əldə edilən elektrik enerjisindən istifadə edilərək suyun elektroliz yolu ilə parçalanmasından alınır.
Tahir TAĞIYEV
