Azərbaycanda ixrac məhsulları ilə bağlı vəziyyətin təhlili göstərir ki, ölkəmizin xaricə satdığı neftin həcmi azalır. Amma bunun əvəzində Azərbaycan dünya bazarlarına indi daha çox qaz satır. Özü də bu o fonda baş verir ki, təbii qazın qiyməti davamlı surətdə artır.
Qeyd edək ki, bu ilin yanvar-aprel aylarında gömrük bəyannamələrinə əsasən Azərbaycan 10 milyon 737 min 848 ton bitumlu suxurlardan alınmış xam neft və xam neft məhsulları ixrac edib. Ötən 4 ay ərzində Azərbaycanın ixrac edilən xam neftinin dəyəri 4 milyard 353 milyon 98 min ABŞ dolları təşkil edib. Bu ilin yanvar-aprel ayları ərzində ixrac edilən xam neftin həcmi ötən ilin müvafiq dövründən 9,3%, dəyəri isə 9,7% azdır. Hesabat dövründə Azərbaycanın ümumi ixracında xam neftin payı 68,4% olub. Lakin yenə Dövlət Gömrük Komitəsinin statistikasına əsasən məlum olur ki, bu ilin yanvar-aprel aylarında Azərbaycan 7 milyard 837 milyon 583,3 min kubmetr həcmində təbii qaz ixrac edib. Ötən 4 ay ərzində Azərbaycanın ixrac edilən təbii qazının dəyəri 1 milyard 131 milyon 480,27 min dollar təşkil edib. Bu ilin yanvar-aprel ayları ərzində ixrac edilən təbii qazın həcmi ötən ilin müvafiq dövründən 79,53%, dəyəri isə 37,74% çoxdur. Hesabat dövründə Azərbaycanın ümumi ixracında təbii qazın payı 17,78% olub. Beləliklə, rəqəmlərdən bəlli olur ki, Azərbaycan həm qaz satəşını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb, həm də bundan daha çox gəlir əldə etməyə başlayıb. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, bu, dünya bazarlarında təbii qazın qiymətinin yüksəldiyi bir vaxta təsadüf edir. Belə ki, Avropanın ən böyük onlayn qaz satışı mərkəzi olan TTF-də qiymətlər indi 1000 kubmetr üçün 342 dollara çatıb ki, bu da 2018-ci ilin sentyabrından bu yana ən yüksək rəqəmdir. Bahalaşmanın başlıca amili karbon qazı tullantıları üçün ödənilən haqqın davamlı artmasıdır. Bununla yanaşı, Asiya bazarlarında maye qazın bahalaşması və boru kəmərlərindən qaz nəqlinin azalması da qiymətlərə öz töhfəsini verib. Qeyd edək ki, başa çatan isitmə mövsümündə Avropa yeraltı anbarlarından 69,5 milyard kubmetr qaz çıxarılıb ki, bu da rekord göstəricidir. Gələn mövsümün başlamasınadək yeraltı anbarlara bu qədər qaz vurmaq çətin məsələdir. Mayın 15-nə olan vəziyyətə görə, regionun yeraltı qaz anbarlarının dolum səviyyəsi 32,74 faizdir ki, bu da son 5 ilin orta səviyyəsindən 13,3 faiz bəndi aşağıdır. Bu şəraitdə qazın daha da bahalaşması gözlənilir. Bu da Azərbaycan kimi qaz tədarükçülərinin daha çox gəlir əldə etməsi ilə nəticələnəcək. Özü də Azərbaycan Avropaya təkcə öz qazını satmır. Artıq türkmən qazının da Azərbaycan üzərindən Avropaya nəqli gündəmdədir. “Türkmənqaz” dövlət konserninin sədr müavini Quvanç Aqacanov qeyd edir ki, ilk növbədə Xəzər dənizindəki “Dostluq” yatağının Türkmənistan və Azərbaycan tərəfindən birgə istismarı təbii qazın Qərb istiqamətində ixracına imkan verəcək: “Qazın Türkmənistandan Avropa ölkələrinə ixracı “Transxəzər” qaz kəməri layihəsinin həyata keçirilməsi halında mümkün olacaq. “Transxəzər” qaz kəməri öz növbəsində Azərbaycanı Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa İttifaqı ölkələri ilə əlaqələndirən “Cənub Qaz Dəhlizi”nə qoşacaq”. Özü də “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə Azərbaycandan qaz almaq istəyən ölkələrin sayı da sürətlə artır. Artıq məlumdur ki, Şimali Makedoniya da tezliklə Azərbaycan təbii qazını Avropaya nəql edən “Cənub Qaz Dəhlizi”nə qoşula bilər. Bunun üçün Şimali Makedoniya artıq Yunanıstanla danışıqlar aparır. Məsələ ölkənin baş naziri Zoran Zaevin Yunanıstanın paytaxtı Afinada bu yaxınlarda keçirəcəyi görüşlərdə də əsas müzakirə mövzusu olacaq. İki ölkənin qaz şəbəkələrini birləşdirən interkonnektorun inşası üçün Afina da müvafiq addımlar atmağa hazır olduğunu bəyan edir. Yeni boru kəmərinin ümumi uzunluğu 160 kilometr olacaq ki, bunun da 50 kilometri Yunanıstan ərazisinə aiddir. Boru kəməri Selanikdəki Nea Mesimvriya bölgəsindən başlayacaq və Şimali Makedoniyadan 110 kilometr məsafədə yerləşən Ştipdə bitəcək. Evzoni sərhədinə yaxın klapan stansiyasından birləşdirilən boru kəməri Mərkəzi Asiyadan qazı Türkiyə, Yunanıstan və Albaniya üzərindən İtaliyanın cənubuna aparan yeni tamamlanan TAP-la birləşdiriləcək.
Xatırladaq ki, Yunanıstanla Şimali Makedoniya arasında 2016-cı ildə imzalanan anlaşma memorandumunda nəzərdə tutulduğu kimi, boru kəmərinin Yunanıstan hissəsi Yunanıstan Milii Qaz Ötürücü sistemi operatoru, qalan hissəsi isə Şimali Makedoniyanın Enerji Resursları Milli Şirkəti tərəfindən həyata keçiriləcək. Yunanistan və Şimali Makedoniya arasında enerji razılaşması regional enerji infrastrukturunun yenilənməsi, Mərkəzi və Cənub-Şərqi Avropa enerji bağlantısı təşəbbüsünün həyata keçirilməsi üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Bu, həm də Azərbaycanın Avropanın qaz bazarında daha güclü mövqe sahibi kimi çıxış etməsinə əsas yaradır.
Ramil QULİYEV
