Dünya neft bazarında cərəyan edən son hadisələr bu istiqamətdə yeni maraqlı proseslərin başlandığından xəbər verir. Hadisələrin gedişi göstərir ki, neft qiymətləri lə bağlı böyük güclərin rəqabəti daha ciddi xarakter alacaq. Bu isə, ekspertlərin fikrincə, neftin qiymətlərinə müxtəlif istiqamətlərdə təsir edəcək. Yəni bundan sonra neftin kəskin bahalaşması və ya ucuzlaşmasını gözləmək mümkündür.
Hazırda qeyd edilən müstəvidə ən çox diqqət cəlb edən məqam ABŞ Konqresi Nümayəndələr Palatasının Hüquq komitəsinin son addımlarıdır. Belə ki, məhz bu komitə OPEC üzvü olan ölkələrə qarşı antiinhisarla bağlı məhkəmə iddialarına icazə verən qanun layihəsini təsdiqləyib. Bundan sonra layihəyə Nümayəndələr Palatası tərəfindən baxılmalıdır. Qanun layihəsi ABŞ Ədliyyə Nazirliyinə OPEC üzvü ölkələrə qarşı antiinhisar iddialarını başlatmaq imkanı yaradır və ABŞ məhkəmələrinə bu kimi işlərə baxmaq səlahiyyətini verir. Layihə müəllifləri iddia edirlər ki, OPEC üzvləri qiymətlərə nəzarət məqsədilə xam neft istehsalını məhdudlaşdırmaq üçün qəsdən sövdələşir və xam neft qiymətlərini şişirdirlər.
İndi maraq doğuran odur ki, ABŞ-da bu qanun layihəsi qüvvəyə minsə, bunun neft bazarına təsirləri necə olacaq. İqtisadçı Natiq Cəfərli hesab edir ki, onsuz da OPEC kartel sövdələşməsini gizlətmir: "Yəni kartel sövdələşməsi vasitəsilə qiymətlərə təsir mexanizmlərinin yaradılmasını OPEC özü də elan edir. İlk dəfə 2000-ci illərin əvvəllərində ABŞ-da məhkəmə qaydasında OPEC-lə bağlı qərar verilməsi cəhdi olmuşdu. Amma bununla bağlı qanun olmadığı üçün iddia ləğv edilmişdi. Bu qanun qəbul edilsə, iddiaların qaldırılması mümkün olsa, OPEC-in gələcək taleyi sual altına, şübhə altına düşəcək. Çünki digər sahələrdə kartel sövdələşmələri vasitəsilə qiymətlərin qaldırılması qadağandır. Dərhal antiinhisar qanunvericiliyi işə düşür, böyük cərimələr tətbiq edilir və ölkələr həmin şirkətləri çox ciddi cəzalandırırlar. Neftlə bağlı OPEC təşkilatına bir az tolerant yanaşılırdı. Amma görünür, indi bununla bağlı yeni qanun layihələrinin qəbul edilməsi ehtimalı artır". Onun fikrincə, burada əsas məsələ həm də bir presedent yaratmaqdır: "Çünki digər sahələrin istehsalçıları da oxşar təşkilatlar yaratmağa cəhd göstərirdilər. Məsələn, bir müddət öncə qaz üzrə OPEC yaratmaq və yaxud əlvan metallar üzrə təşkilat yaratmaq cəhdləri olmuşdu. Düşünürəm ki, bu, gələcəkdə kartel sövdələşmələri vasitəsilə dünya bazarlarında qiymətlərə təsirinin olmaması üçün zəmin yaratmaq ideyasıdır". Bu qanun qəbul edildiyi halda, ekspertə görə, neft qiymətləri daha çox tələb-təklif əsasında tənzimlənəcək: “Amma OPEC hasilatı süni şəkildə azaltmasaydı, neftin qiyməti indiki 65 dollar səviyyəsində olmazdı. Yəni hasilatın həcmi süni şəkildə azaldıldı və qiymət qalxdı. İndi OPEC belə qərarlar qəbul edə bilməsə, neft qiymətlərini, əvvəllər olduğu kimi, tələb və təklif müəyyən edəcək. Bu da qiymətlərin ilkin mərhələdə ucuzlaşmasına səbəb ola bilər".
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin dosenti Emin Qəribli isə “sputnik” portalına bildirib ki, son dövrlər ABŞ tərəfindən reallığa uyğun olmayan addımlar atılır: "Bu gün OPEC+ ölkələri neft bazarını tənzimləyir və bu normaldır. Hazırda ABŞ neft məhsullarının ixracına görə ilk üçlüyə daxil olub. Əvvəllər ABŞ ancaq neft idxal edirdi, indi isə ən böyük neft ixracatçılarından birinə çevrilib. Ona görə ABŞ yeni bazarlar əldə etmək istəyir və belə yollara əl atır. ABŞ-ın addımı neft bazarına təsir edə və qiymətlər ucuzlaşa bilər. Lakin ABŞ-ın bu addımı normal deyil. Əksinə, ABŞ-ın özü süni yolla müdaxilə edib bazarı əldə etmək istəyir. Bu gün Avropa və Asiya bazarları uğrunda savaş gedir. ABŞ istəyir ki, OPEC hasilatı artırmasın və o, öz məhsullarını bazara çıxarsın. Yəni ABŞ bu təzyiq alətlərindən istifadə edərək OPEC+ ölkələrinə təsir etmək istəyir". İndi gözlənilir ki, OPEC+ ölkələri də ABŞ-a qarşı preventiv addımlar atsın. Bu da neft bazarı uğrunda rəqabətin daha da kəskinləşməsi deməkdir. Kəskin rəqabət neft qiymətlərini müxtəlif vaxtlarda həm ucuzlaşdıra, həm də bahalaşdıra bilər. Hələlik isə qiymətlərin artan xətt üzrə inkişafı gözlənilir. Belə ki, “Bloomberg” agentliyi bu günlərdə koronavirus pandemiyası səbəbindən meydana gələn böhran zamanı yaranmış misli görünməmiş neft ehtiyatlarının, demək olar, bitdiyi xəbərini yayıb. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatlarına istinadla bildirildi ki, fevral ayında saxlanclarda yığılmış yanacaq həcminin beşdə birindən az hissəsi qalıb, mart və aprel ayının əvvəllərində isə bu həcm daha da azalıb. Təbii resurslar bazarının araşdırma rəhbəri Ed Morze bu xüsusda bildirib: “Pandemiya zamanı yığılan dünya ehtiyatlarının qalıqları indi, demək olar, tamamilə daim neft ehtiyatı yaradan Çində cəmlənib. ABŞ-da da anbarlardakı ehtiyatlar demək olar bitib: ümumi neft və neft məhsulları ehtiyatları 1,28 milyard barrelə düşüb”.
“Citigroup” bankı isə tələbat bərpa edildikcə neft ehtiyatlarının 2021-ci ilin ikinci yarısında gündəlik 2,2 milyon barrel azalmağa davam edəcəyini, bununla da “Brent” markalı neftin qiymətinin bir barrel üçün 74 dollara və ya daha yüksək qiymətə yüksələ biləcəyini proqnozlaşdırır.
Ramil QULİYEV
