Son dövrlərdə dünyada rəqəmsal pullara maraq böyük sürətlə artmaqdadır. Bu işdə dünyanın aparıcı bankları xüsusi maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Dünyanın 5 ən böyük mərkəzi bankı statusuna sahib ABŞ Federal Ehtiyatlar Bankı, Avropa Mərkəzi Bankı, İngiltərə Bankı, Yaponiya Bankı və İsveçrə Milli Bankı qeyd edilən istiqamətdə fəal iş aparır.
Qeyd edək ki, bu bankların ümumi balansı 2007-ci ildən bu günə qədər 6 dəfədən çox artıb və 26 trilyon dollara çatıb. Indi bu pulları rəqəmsallaşdırmaq həmin banklar üçün daha cazibədardır. Digər tərəfdən rəqəmsal pullar administrativ yollar olmadan bankların müştərilərlə işləməsini asanlaşdırır. Məsələn, ABŞ Federal Ehtiyatlar Bankı rəqəmsal dollar buraxılışını planlaşdırır. Belə pullar vətəndaşlara maliyyə köməyini birbaşa, yəni hökumətləri və kommersiya banklarını bu işə cəlb etmədən həyata keçirməyə imkan verəcək. Başqa sözlə, ABŞ hökuməti stimullaşdırma paketini Konqresdən keçirməli və bu məqsədlə yenidən borc almalı olmayacaq. Vətəndaşlar bilavasitə Federal Ehtiyatlar Bankında hesablar açacaq, rəqəmsal dollarlar bu hesablara hər hansı vasitəçilərin iştirakı olmadan əlavə olunacaq. Çin Xalq Bankı artıq rəqəmsal yuanlar buraxıb, başqa aparıcı mərkəzi banklar da öz rəqəmsal pullarını buraxmağa hazırlaşırlar. Azərbaycanın qonşuları da bununla bağlı müvafiq addımlar atır. Məsələn, Rusiya Mərkəzi Bankı müəyyən müddətdir ki, milli rəqəmsal valyutanın yaradılması üzərində işə başlayıb. Rusiyada yaradılacaq rəqəmsal valyuta yeni texnologiyalar səviyyəsində pul vəsaitlərindən istifadə imkanı verəcək.
Qazaxıstan Milli Bankı da rəqəmsal valyutanın faydaları və riskləri, eləcə də emissiya və paylanması yolları ilə bağlı araşdırma aparacaq. Bildirilir ki, əldə olunacaq araşdırmaların nəticəsi, rəqəmsal təngənin buraxılmasına dair qərar qəbul etməyə zəmin yaradacaq. Rəqəmsal təngə qanuni ödəniş vasitəsi olacaq.
Platformanı həyata keçirmək məqsədilə maliyyə bazarı iştirakçılarının ödəmə xidmətləri göstərəcəkləri və Milli Bankın infrastrukturu təmin edəcəyi iki pilləli arxitekturanın olacağı nəzərdə tutulur. Qazaxıstan Milli Bankı bu işi maliyyə bazarı iştirakçıları, ekspert cəmiyyəti və beynəlxalq tərəfdaşlarla birlikdə həyata keçirməyi planlaşdırır. Bunu nəzərə alaraq artıq Milli Bank tərəfindən araşdırma hesabatı ictimai müzakirəyə çıxarılıb. Gürcüstanın Milli Bankı da rəqəmsal milli valyutanın yaradılması layihəsinə başlayıb. Bildirilir ki, rəqəmsal texnologiyaların inkişafı larinin rəqəmsal versiyasının yaradılmasını zəruri edib: “Milli Bank ödəmə sistemlərinin effektivliyinin və maliyyə əlçatanlığının artırılması üçün rəqəmsal valyutanın buraxılması imkanını nəzərdən keçirir. Rəqəmsal valyuta ödəniş vasitəsi statusuna malik olacaq. Layihə çərçivəsində bank fintex-şirkətləri və maraqlı maliyyə institutları ilə əməkdaşlığa hazırlıq ifadə edir”. Belə br vaxtda məlum olub ki, Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) Mərkəzi Bankların Rəqəmsal Valyutaları (MBRV) ilə bağlı bir neçə istiqamətdə təhlillər aparır və beynəlxaq təcrübəni öyrənir. Mərkəzi Bankdan bu xüsusda “oxu” portalına verilən açıqlamada qeyd edilir ki, hazırda qurum rəqəmsal valyutalarla bağlı dünyada gedən meyilləri, araşdırmaları və diskusiyaları diqqətlə izləyir: “Rəqəmsal valyutalar bir neçə cür olur. Özəl rəqəmsal valyutalar (kriptovalyutalar, steyblkoinlər) və Mərkəzi Bankların Rəqəmsal Valyutaları bir-birindən əhəmiyyətli fərqlənir. Hazırda dünyanın bir çox ölkələrində Mərkəzi Bankların Rəqəmsal Valyutalarılarının buraxılması imkanları araşdırılır. Araşdırmalara görə Mərkəzi Bankların Rəqəmsal Valyutalarının “çirkli” pulların yuyulması və kölgə iqtisadiyyatını məhdudlaşdırması, beynəlxalq maliyyə əməliyyatlarının sürətinin artırılması, mərkəzi bankların iqtisadiyyata təsirinin gücləndirilməsi, maliyyə əlçatanlığının inkişafı kimi üstünlükləri ola bilər”.
Mərkəzi Bank Mərkəzi Bankların Rəqəmsal Valyutaları ilə bağlı qeyd edilən istiqamətlərdə təhlillər aparır: 1. Rəqəmsal valyutanın tətbiqi üzrə siyasət, məqsəd və hədəfin dəqiqləşdirilməsi; 2. Maraqlı tərəflərin prosesə cəlb olunması; 3. Qanunvericilik bazasının təhlili; 4. Yeni nəsil texnologiyalardan istifadə potensialı; 5. Bazarın hazırlıq səviyyəsi. Mərkəzi Bankların Rəqəmsal Valyutalarının tətbiqi imkanlarının və ilkin şərtlərinin öyrənilməsi məqsədilə digər mərkəzi bankları və beynəlxalq beyin mərkəzləri ilə əməkdaşlıq çərçivəsi də qurulub. Mərkəzi Bankların Rəqəmsal Valyutaları ilə bağlı araşdırma işlərinin effektiv koordinasiyası məqsədi ilə Mərkəzi Bankda xüsusi işçi qrupu yaradılıb”. Mərkəzi Bankdan verilən məlumatda bildirilib ki, Azərbaycanda rəqəmsal ödəniş infrastrukturu inkişaf etdirilib və banklar tərəfindən göstərilən elektron ödəniş xidmətlərinin əhatəliyi və çeşidi artırılıb. Digər tərəfdən, koronavirus pandemiyası və özünütəcrid tədbirləri məsafədən bank xidmətlərinə, elektron ticarətə marağı artırıb ki, nəticədə rəqəmsal ödənişlərdə ciddi artım olub: “2021-ci ilin birinci rübü ərzində ölkədaxili elektron ticarət vasitəsilə aparılan əməliyyatların ümumi sayı və həcmi 2020-ci ilin anoloji dövrü ilə müqayisədə müvafiq olaraq 45 faiz və 24 faiz artıb. Hazırda ölkədə fəaliyyət göstərən banklardan 20 bankın mobil bankçılıq və 24 bankın internet bankçılıq xidmətləri təqdim olunmaqdadır. 2021-ci ilin birinci rübü ərzində internet bankçılıq və mobil bankçılıq vasitəsilə aparılan əməliyyatların həcmində artım müşahidə edilib. Belə ki, 2020-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə bu göstəricilərdə müvafiq olaraq 48 faiz və 39 faiz artım olub”. Qeyd edilib ki, bank sektorunda rəqəmsal transformasiya istiqamətində aparılan fəaliyyətin sürətləndirilməsi məqsədilə mövcud qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi və innovativ həllərin təqdim edilməsi ilə bağlı davamlı tədbirlər görülməkdədir.
Ramil QULİYEV
