Bu ilin yanvar-mart aylarında, gömrük bəyannamələrinə əsasən, Azərbaycan 7 milyard 47 milyon 439 min ton bitumlu süxurlardan alınmış xam neft və xam neft məhsulları ixrac edib. Məlumata görə, ötən üç ay ərzində Azərbaycandan ixrac edilən xam neftin dəyəri 2 milyard 664 milyon 616,2 min dollar təşkil edib. Özü də bu ilin yanvar-mart ayları ərzində ixrac edilən xam neftin həcmi ötən ilin müvafiq dövründən 7 % az olub. Lakin ekspertlər hesab edir ki, cari il ərzində Azərbaycanın neft gəlirləri ötən illə müqaysisədə daha çox olacaq. Bunu şərtləndirən əsas səbəb neft qiymətlərində qeydə alınan sürətli artımdır.
“Bloomberg” beynəlxalq enerji agentliyi də cari ildə qiymətlərin əhəmiyyətli dərəcədə artacağını proqnozlaşdırır. Qurum bildirir ki, koronavirus pandemiyası dövründə dünyadakı anbarlarda saxlanılan neft ehtiyatları praktiki olaraq azalıb və bu da cari ilin ikinci yarısında karbohidrogenlərin qiymətinin artmasına səbəb ola bilər. Qeyd olunub ki, son aylarda artan tələbin fonunda neft ehtiyatları daha da azalıb. Hazırda ən böyük neft ehtiyatları Çində saxlanılır. Amerikada karbohidrogen ehtiyatları praktik olaraq pandemiyadan əvvəl müşahidə olunan səviyyəyə qayıdıb və fevral ayında 1,28 milyard barrel təşkil edib. Agentlik qeyd edir ki, ABŞ-ın şərq sahilində neft ehtiyatları keçən həftə son 30 ilin ən aşağı səviyyəsinə çatıb. Eyni zamanda, son iki həftə ərzində tankerlərdə saxlanılan neft ehtiyatları 27% azalaraq 50,7 milyon barrelə çatıb: “2021-ci ilin ikinci yarısında neft ehtiyatlarının proqnozlaşdırılan azalması fonunda “qara qızıl”ın qiyməti bir barrel üçün 74 ABŞ dollarına qədər arta bilər”. Rusiyanın neft sənayesinin baş sxeminin layihəsində yer alan məlumatlarda isə vurğulanır ki, dünya bazarında neftin qiyməti 2025-ci ilə qədər bir barrel üçün 50-75 dollar arasında dəyişə bilər. İlkin ssenariyə görə, 2020-ci illərin ikinci yarısında neft qiymətləri bir barrel üçün 60-70 dollar aralığında olacaq və 60 dollardan əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşməyəcək: “2020-2022-ci illərdə hasilat aktivlərinə qoyulan investisiyanın aşağı səviyyəsi qiymətlərin bir barrel üçün 60-70 dollar və daha yüksək səviyyədə qalmasını (OPEC+ çərçivəsində hasilatın tənzimlənməsi davam edərsə) şərtləndirəcək”. “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiymətinin 2030-cu ilədək orta hesabla 70 dollar, 2035-ci ilədək 73 dollar, 2040-cı ilədək 71 dollar təşkil edəcəyi gözlənilir. “Fitch” agentliyinin təbii ehtiyatlar və xammal qrupunun rəhbəri Dmitriy Marinçenko da hesab edir ki, “Brent” markalı neftin qiyməti 60-70 dollar ətrafında dəyişəcək. Onun sözlərinə görə, neftin kəskin dəyərdən düşməsini gözləmək lazım deyil. Belə ki, neft bazarında hələ də qıtlıq mövcuddur: “Brent” markalı neftin qiymətinin düzəliş nəticəsində 60-70 ABŞ dolları aralığında dəyişəcəyi istisna edilmir. Bu qiymət, Rusiya da daxil olmaqla, əksər neft istehsalçıları üçün məqbuldur”.
Beləliklə, beynəlxalq proqnozlar neftin qiymətinin yüksək olacağını göstərir. Azərbaycan üçün neftin dünya bazar qiyməti kifayət qədər əhəmiyyətlidir. Çünki ixraacatın yarıdan çoxunu neft və neft məhsulları təşkil edir. Bu mənada, ölkəyə daxil olan valyutanın həcminə təsir göstərən amillərdən biri də neftin dünya bazar qiymətidir. Xatırladaq ki, bu il dövlət büdcəsində neftin 1 barrelinin qiyməti 40 dollar nəzərdə tutulub, hazırda isə qiymət 65-70 dollar ətrafında dəyişir. Qiymətin yüksək olması Azərbaycan üçün məqbul və arzuolunandır. Çünki bu, ölkəyə daha çox valyutanın daxil olmasına imkan verəcək. Bununla da həm Dövlət Neft Fondunun gəlirlərində artımlar olacaq, həm də fond bu il öhdəliklərini yerinə yetirdikdən sonra aktivlərin həcmini artıra bilər. Qeyd edək ki, son illər Azərbaycan üçün əsas prioritetlərdən biri valyuta ehtiyatlarının və Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin qorunub saxlanmasıdır. Ona görə də neftin dünya bazar qiyməti Azərbaycan üçün maliyyə baxımından əhəmiyyətlidir. Bu, dövlət gəlirlərinin artmasına imkan yaratmaqla, Dövlət Neft Fondunun və bütövlükdə strateji valyuta ehtiyatlarımızın 2021-ci ildə artması ilə nəticələnə bilər.
Neftlə yanaşı, təbii qaz da Azərbaycana böyük gəlir gətirir. Cari ilin yanvar-mart aylarında Azərbaycanın dünyaya ixrac etdiyi təbii qazın həcmi də bunu göstərir. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, birinci rübdə ölkəmizdən İtaliyaya dəyəri 89,9 milyon dollar olmaqla 435 milyon kubmetr, Yunanıstana 16,2 milyon dollarlıq 57,8 milyon kubmetr, Bolqarıstana isə 8 milyon dollarlıq 59,7 min kubmetr təbii qaz ixrac edilib. Üç ayda Türkiyəyə 548,9 milyon dollarlıq 4 milyard 118,6 milyon kubmetr, Gürcüstana 203,9 milyon dollarlıq 1 milyard 494,2 milyon kubmetr qaz ixrac olunub. Qeyd edək ki, hesabat dövründə ölkədən ümumilikdə 6 milyard 165,4 milyon kubmetr qaz ixrac edilib, ixracın dəyəri isə 867 milyon dollar təşkil edib. İl ərzində qaz satışının 4 milyard dollara kimi gəlir gətirməsi gözlənilir. Bu, Azərbaycana maliyyə sahəsində yeni manevr imkanları yaradır. Azad edilmiş ərazilərdə başlanan abadlıq-quruculuq işləri fonunda da bütün bunlar olduqca vacib hesab edilir.
Ramil QULİYEV
