Dollarla bağlı son günlərdə ABŞ-da baş verənlər bu valyutanın dünya miqyasında ucuzlaşmasında elə amerikalıların özlərinin xüsusi maraqlı tərəf kimi çıxış etdiyini nümayiş etdirir. Bu barədə danışmazdan öncə xatırladaq ki, ABŞ-ın Mərkəzi Bankı səlahiyyətlərini icra edən Federal Ehtiyat Sistemi (FES) koronavirus səbəbindən yarana biləcək risqlərlə mübarizə üçün baza faiz dərəcəsini, demək olar, sıfıra endirib.
Açıq Bazarlarda Əməliyyat üzrə Federal Komitənin yaydığı bu barədə açıqlamada bildirilir: “Koronavirusun fəsadları qısa müddətdə iqtisadi fəallığa təsir göstərəcək və bu, iqtisadi perspektivlər üçün təhlükə yaradır. Hadisələrin belə inkişaf etməsi fonunda komitə federal fond dərəcəsinin hədəf səviyyəsini 0-0,25%-ə endirmək qərarına gəlib”.
Federal Ehtiyat Sisteminin qərarına münasibət bildirən ABŞ prezidenti Tramp bu addımı alqışlayıb: “Mən bu qərarına görə Federal Ehtiyat Sistemini təbrik edirəm. Bu, ölkəmiz üçün çox gözəl qərardır”. Federal Ehtiyat Sistemi bundan əvvəl martın 3-də də uçot dərəcəsinə baxıb. Həmin vaxt FED uçot dərəcəsini 0,5% bəndi azaldıb və 1-1,25% səviyyəsində saxlayıb. İndi isə Federal Ehtiyat Sistemi bunun ardınca daha kəskin faiz endiriminə gedib və bu addımın da əsas məqsədi dolların ucuzlaşmasına nail olmaqdır. Ekspertlər bildirir ki, belə gedişlə Federal Ehtiyat Sistemi hətta mənfi faiz dərəcəsinə keçə bilər. Hazırda Yaponiya, İsveç, İsveçrə kimi böyük iqtisadiyyata sahib ölkələrdə mənfi faiz dərəcəsi tətbiq edilir. Avropa Mərkəzi Bankı da avro üçün eyni siyasəti tətbiq edir. Məhz bu fonda ABŞ da dolları ucuzlaşdırmaq üçün mənfi faiz dərəcəsinə keçə bilər. Xatırladaq ki, 2008-2009-cu illərdə qlobal maliyyə böhranı ilə əlaqədar olaraq FES mənfi faiz dərəcəsi tətbiq edib. Həmin dövrdə ipoteka kreditləşməsində yol verilən ciddi səhvlər səbəbindən ölkə iqtisadiyyatı dərin böhran keçirirdi. İqtisadiyyatın bu böhrandan çıxarılmasının ucuz pul siyasətindən asılı olduğunu görən FES mənfi faiz dərəcəsinin tətbiqinə başladı. O vaxt Barak Obama da prezident seçiləndə qeyd etdi ki, böhrandan çıxmaq üçün iqtisadiyyata külli miqdarda ucuz pul vermək lazımdır. Bundan sonra FES pul emissiya edib, iqtisadiyyata ucuz pul verdi. Bunun üçün də məhz mənfi faiz dərəcələri tətbiq etdilməsinə başlandı. Bu addım eyni zamanda dolların dünya miyqasında kəskin şəkildə ucuzlaşması ilə müşayiət olundu. Bu fonda 2015-ci ilə qədər ABŞ iqtisadiyyatının böhrandan çıxarılması üçün tədbirlər davam etdirildi. Həmin ildən isə faiz dərəcəsi tədricən qaldırıldı. 2017-ci ildən FES-in dolları möhkəmləndirən siyasətinə tənqidi yanaşmalar gücləndi. Çünki yaranmış vəziyyətdə ABŞ ixracda çətkinlik çəkməyə başlayırdı. Bu isə Tramp hökumətini qane etmirdi və hökumət faiz dərəcələrini aşağı salmaq üçün FES-ə təzyiqləri artırırdı. Elə bu səbəbdən faizlərin artırılması siyasəti 2018-ci ilin dekabrından dayandırıldı və faizlər o vaxtdan tədricən endirilir. Yalnız 2019-cu ildə 2 dəfə faizlərin endirilməsinə dair qərar qəbul edilib. Cari ildə artıq üçüncü dəfədir belə addım atılır. Amma ekspertlər bildirr k, bu da son deyil və yaxın tezlikdə artıq mənfi faiz dərəcələri tətbiq edilə bilər. Yəni FES-in faizləri endirmək siyasəti davamlı xarakter daşıyacaq. Ekspertlərin fikrincə, faizlərin endirilməsi dolların ucuzlaşmasını qaçılmaz edəcək. Yəni bu vəziyyətdə dollar digər valyutalar qarşısında məzənnə dəyəri itirəcək. Ekspertlər manata münasibətdə dolların ucuzlaşmasını da bu halda qaçılmaz sayır. Yəni Mərkəzi Bank prosesə müdaxilə etməsə, dollar mütləq dəyər itirəcək. Bundan ən çox uduzanlar isə yeni devalvasiya təhlükəsindən qorxub əllərində olan manatı dollara çevirənlər olacaq. Halbuki, yuxarıda qeyd edilən amillər də ölkədə devalvasiya təhdidinin olmadığını aydın göstərir. Mərkəzi Bankın rəhbəri Elman Rüstəmov da vurğulayır ki, devalvasiya ilə bağlı qorxu yoxdur və bu məsələ müzakirə belə olunmur. Baş bankirin sözlərinə görə, banklarda kifayət qədər valyuta var və Mərkəzi Bank hər gün bu valyutanı kifayət qədər artırır:“Hər gün xərclənən pullar kompensasiya edilir. Bank sektoru bu gün kifayət qədər dayanıqlıdır”. E.Rüstəmovun sözlərinə görə, hökumətin “B planı”nda bütün alternativ çağırışlara cavab var: “Neftin istənilən qiymətinə, istənilən çağırışa cavab verməyə hazırıq. Hesab edirəm və ümumi fikir də bundan ibarətdir ki, bizim hər hansı emosional qərar qəbul etmədən situasiyanı tarazlaya bilmək üçün kifayət qədər başqa potensialımız var. Yəni inflyasiyanı qaldırmadan, bütövlükdə həyata keçirilmiş və əldə olunmuş maddi-sosial rifah halını qorumaqla, maliyyə sektoru üçün əlavə problemlər yaratmadan situasiyanı tənzimləmək üçün kifayət qədər imkanlar var. Mən bundan əvvəl də dedim ki, hökumətin alternativ – “B planı” var və bu planda bütövlükdə ssenari və onun necə tənzimlənməsi də mövcuddur”.
Məlumat üçün bildirək ki, ölkənin ehtiyatları, xarici valyuta ehtiyatları hazırda ən yüksək həddədir. Ümumimilikdə bu ehtiyatlar 52 milyard dolları üstələyir. Halbuki, dövriyyədə və əllərdə olan manat həcmi cəmi 18 milyarddır. Elə bu rəqəmlərin özləri də devalvasiya təhdidinin Azərbaycandan çox uzaq olduğunu nümayiş etdirir. Çünki Azərbaycanın ehtiyatları kifayət qədərdir ki, istənilən böhrana davamlılıq nümayiş etdirə bilsin, fəsadların qarşısını tezliklə alsın.
Ramil TAĞIYEV
