Ölkədə nə qədər aviasiya və ornitologiya mütəxəssisi varmış? Müdafiə Nazirliyi avqustun 22-də “MİQ-29" təyyarəsinin qəzaya uğramasının səbəblərinə dair məlumat yayandan sonra bu qənaətə gəldim. Sosial şəbəkələr, baş redaktorları “və”-dən sonra vergül qoyan saytlar, hərşeyşünas ekspertlər – hamı qəzanın səbəbinə şübhəylə yanaşır. Budur, sirli “qara qutu” açıldı; qəzanın səbəbi qırıcının havada quş sürüsü ilə toqquşması olub.
Əslində, təyyarələrin quşlarla toqquşması üzündən qəzaya uğraması ilk hadisə deyil və təəssüf ki, son da olmayacaq.
İndiyədək dünyada 50-dən çox təkcə MiQ-29 qəzası baş verib. Bu qəzalar zamanı 23 pilot həlak olub, 35 pilot sağ qalıb, 16 pilot katapult edə bilməyərək, 7 pilot katapult edərək həlak olub. Qəzaya uğrayan MiQ-29 sayına görə dünyada ilk yerdə 23 hadisə ilə Rusiya dayanıb. Macarıstan və Hindistanın hər birində 3, Ukrayna, Qazaxıstan, Rumıniya, Belarus və Slovakiyanın hər birində 2, Peru, Bolqarıstan, Myanma, İran, Polşa və Misirin hər birində isə 1 MiQ-29 təyyarəsi qəzalarda sıradan çıxıb.
Ekspertlər qeyd edir ki, quşlarla toqquşmalar zamanı təyyarələrin zədələnməsi onların yüksək sürəti ilə bağlıdır. Belə ki, zərbənin gücü sürət fərqinin kvadratına mütənasibdir. Məsələn, 320 km/saat sürətilə gedən təyyarə quşla toqquşsa, zərbənin gücü 3200 kilo/sm2-a yaxın, 690 km/saat sürətdə isə 30 millimetrlik mərminin zərbəsindən 3 dəfə çoxdur. Üstəlik, təyyarənin məhz ön hissəsində pilot kabinasının şüşələri və turbo reaktiv mühərrik kimi həssas nöqtələr var.
Ekspertlərin fikrincə, hərbi uçaqların quşlarla çarpışması riski böyükdür. Xüsusilə də aşağıdan uçan qırıcıların quşla çarpışması faciə ilə nəticələnə bilir. Dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələrində, ən güclü ordularında da belə hallar baş verib. Məsələn, ötən ilin elə bu ərəfəsində, avqustun 21-də İsveçin “Jas 39 Gripen” qırıcı təyyarəsi qəzaya uğrayıb. İsveç Silahlı Qüvvələrindən bildiriblər ki, “Jas 39 Gripen” Blekinge vilayətində F17 uçuş donanması yaxınlığında quşla toqquşub. Toqquşmadan sonra pilot vaxtında təyyarəni tərk edə bilib, təyyarə isə meşə zonasına düşüb.
Bu ilin may ayının 15-də ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin (HHQ) qısa məsafəli uçuş üçün nəzərdə tutulmuş və şaquli eniş həyata keçirən “F-35B” hərbi təyyarəsi Yaponiyanın Yamaquti prefekturasında yerləşən İvakuni bazasından uçuş zamanı quşla toqquşub. Bu il mayın 7-də dəniz piyadaları korpusunun Yaponiyadakı İvakuni hava limanından qalxan beşinci nəsil “F-35 Joint Strike” tipli qırıcı təyyarənin quşla toqquşması nəticəsində azı 2 milyon dollar məbləğində maddi ziyan dəyib. Ötən ilin may ayında Aralıq dənizi üzərində Rusiyaya məxsus qırıcı təyyarənin mühərrikinə quşun düşməsi nəticəsində qəzaya uğraması zamanı hər 2 pilot ölüb.
Bundan öncə də dəfələrlə olub ki, toqquşma nəticəsində təyyarənin mühərriki sönüb. İstər Amerika, istər İsrail, istərsə də qardaş Türkiyənin hərbi hava qüvvələrində bu cür qəzalar baş verib. Ona görə də məlumatı olmayan, araşdırma aparmayan bu cür məsələlərlə bağlı fikirləri yayındırmağın yeri yoxdur.
Hərbçi ekspert Nazim Bayram bir maraqlı məqama toxunur. Onun fikrincə, təcrübəli pilot üçün təyyarəni xilas etmək şərəf məsələsidir. “Döyüş maşını uğrunda sonacan mübarizə aparmış şərəfli zabit Rəşad Atakişiyevə Allahdan rəhmət diləyirəm. Qəzanın səbəbinə gəlincə, komissiyanın rəyini şübhə altına almaq üçün əsasım yoxdur. Quşlarla təyyarələrin toqquşması hadisələri nadir hal deyil. Hər il dünyada beş mindən çox quşlarla təyyarələrin toqquşma hadisəsi qeydə alınır və müxtəlif dərəcəli qəzalar baş verir. Uzağa getməyək, bir neçə gün əvvəl quşların mühərrikə düşməsindən "Ural Avialiniyaları" kampaniyasının təyyarəsi qəza halında qarğıdalı sahəsinə eniş etmişdi. Bəzən isə quşlar pilot kabinasına çırpılırlar. Baxmayaraq ki, quş adi halda kiçik və yumşaq cisimdir, təyyarənin yüksək sürətinə görə bəzən pilotlara ciddi xəsarətlər yetirir. Keçən il analoji hadisə İsveç hərbi təyyarəsi ilə baş vermişdi. Pilot xəsarət alsa da, katapult edə bilmişdi”.
Ekspert deyir ki, ümumən yüksək sürətlə hərəkət edən təyyarəyə quşun çırpılmasına və bunun nəticəsində pilotun xəsarət ala bilməsinə lağ-lağı etmək sadəcə avamlıq və avarıçılıq deyil, aqressiv nadanlıqdır. “Bunu etməyin. Çox da ki dünyaya çoxdan məlum olan şeyləri indi eşidirsiz. İnsan(toplumu) bilmədiyi şeylərə güləndə, özünü gülünc edir.
Döyüş aviasiyamız müharibə şəraitində formalaşdığından hər bir pilotumuz maşını xilas etmək üçün sonacan mübarizə aparır. Bununla bərabər, zabitlərimiz yaxşı anlayırlar ki, aviasiyamız çoxsaylı deyil, hər bir təyyarəyə xalqın puluna alınıb. Buna görə, hər qeyri-ştat vəziyyətdə çoxmilyonluq maşını buraxıb, özlərini xilas etməyi layiqli saymırlar. Bu, ənənədir! Katapult əmri verilsə belə, Azərbaycan pilotu sonacan maşını xilas etməyə çalışacaq, hətta həyatı bahasına”.
Səbuhi MƏMMƏDLİ
