Azərbaycanda və qonşu ölkələrdə bələdiyyələrin iqtisadi fəaliyyəti və müəssisələrinin rolu ilə bağlı vəziyyət, yerli özünüidarəetmənin gücü və imkanları barədə geniş analitik baxış hazırlamaq mümkündür. Bu baxış həm bələdiyyələrin hazırkı durumunu, həm də onların potensial inkişaf imkanlarını göstərir.
Azərbaycan kontekstindən başlasaq, Milli Məclisin plenar iclasında bələdiyyələrin fəaliyyəti ilə bağlı aparılan müzakirələr bu qurumların iqtisadi fəaliyyətlərinin məhdudluğunu açıq göstərir. Deputat Fazil Mustafa qeyd edib ki, 2025-ci ildə yalnız dörd yeni bələdiyyə müəssisəsi yaradılıb ki, bu da ümumilikdə 1 606 bələdiyyənin cəmi 1,8%-ini təşkil edir. Bu rəqəm göstərir ki, bələdiyyələrin böyük əksəriyyətində müstəqil iqtisadi fəaliyyəti təmin edən müəssisə yoxdur. Ədliyyə nazirinin müavini Toğrul Hüseynov isə bildirib ki, ölkədə ümumilikdə təxminən 30 bələdiyyə müəssisəsi fəaliyyət göstərir və bu sahənin inkişafı üçün hüquqi mexanizmlər tətbiq olunur. Bu isə göstərir ki, dövlət səviyyəsində bələdiyyələrin iqtisadi imkanlarını artırmaq üçün müəyyən addımlar atılır, lakin nəticələr hələ çox məhduddur.
Azərbaycanın bələdiyyələrinin iqtisadi fəaliyyətinin məhdud olmasının bir səbəbi onların sayının çoxluğu və resurslarının parçalanmasıdır. Hal-hazırda ölkədə 1 606 bələdiyyə fəaliyyət göstərir və bu bələdiyyələr müxtəlif şəhər, qəsəbə və kənd səviyyələrində fəaliyyət göstərir. Son illərdə bələdiyyələrin sayı birləşmə və ixtisarlar nəticəsində azaldılıb və gələcəkdə bu rəqəm 500-ə qədər azala bilər. Bu da bələdiyyələrin resurslarının mərkəzləşdirilməsi və daha effektiv idarə olunmasına imkan yarada bilər, lakin eyni zamanda, kiçik bələdiyyələrin müstəqil iqtisadi fəaliyyəti daha da məhdudlaşa bilər.
Qonşu Gürcüstanla müqayisə etdikdə vəziyyət fərqlidir. Gürcüstanda 69 bələdiyyədən 2022-ci ildə 38-də bələdiyyə tərəfindən yaradılmış müəssisələr fəaliyyət göstərib ki, bu, təxminən 55%-ə bərabərdir. Bu rəqəm göstərir ki, Gürcüstanda bələdiyyələrin yarıdan çoxunun iqtisadi fəaliyyəti müəyyən səviyyədə təşkil olunub və onlar öz xidmətlərini təmin etmək üçün müstəqil resurslara malikdirlər. Bu isə Azərbaycanın vəziyyəti ilə müqayisədə daha yüksək bir inkişaf səviyyəsini göstərir.
Ermənistandakı vəziyyət isə fərqlidir. Burada əvvəlcə 500-ə yaxın bələdiyyə fəaliyyət göstərirdi, islahatlardan sonra sayı azaldılıb. Ermənistanın çoxunda bələdiyyələrin öz kommersiya və ya iqtisadi müəssisəsi yoxdur və ya çox az sayda belə müəssisə fəaliyyət göstərir. Bu isə bələdiyyələrin iqtisadi fəaliyyətinin çox məhdud olduğunu və onların əsasən dövlət xidmətləri vasitəsilə işlədiyini göstərir.
Rusiyada isə bələdiyyələrin böyük hissəsinin müəssisələri var, lakin açıq statistika mövcud deyil. Bu da göstərir ki, Rusiyada bələdiyyələr iqtisadi fəaliyyətə malikdirlər, lakin ümumi faizi və bələdiyyələrin iqtisadi gücü haqqında dəqiq məlumat yoxdur.
İranda vəziyyət isə daha çox iri şəhərlərə və ostan paytaxtlarına yönəlib. Tehranda və digər böyük şəhərlərdə bələdiyyələrin öz iqtisadi müəssisələri fəaliyyət göstərir. Bu müəssisələr şəhərin maliyyə gəlirlərini artırmaq, xidmət keyfiyyətini yüksəltmək və layihələri həyata keçirmək üçün vacibdir. Kiçik şəhər və kənd bələdiyyələrində isə belə müəssisələr çox məhdud və qeyri-müəyyəndir.
Bələdiyyələrin müəssisələrinin olması onların iqtisadi və idarəçilik baxımından müstəqilliyini göstərir. Bu müəssisələr vasitəsilə bələdiyyələr yalnız qanunları tətbiq etməklə kifayətlənmir, həm də şəhər və kənddə xidmətlərin göstərilməsi, gəlir əldə olunması və ictimai ehtiyacların ödənməsi üçün resurs yaradır. Belə müəssisələr kommunal xidmətlərdən tutmuş, nəqliyyat, park və idman kompleksləri, mədəniyyət müəssisələrinə qədər geniş sahədə fəaliyyət göstərə bilir.
Analitik baxış göstərir ki, bələdiyyələrin iqtisadi fəaliyyətinin gücləndirilməsi, onların müstəqil resurslara malik olması və idarəetmədə aktiv rolu artırmaq üçün vacibdir. Azərbaycan nümunəsində bu sahənin çox məhdud olması, bələdiyyələrin yalnız kiçik faizinin müəssisəyə malik olması onların fəaliyyət imkanlarının genişləndirilməsini zəruri edir. Gürcüstan təcrübəsi göstərir ki, bələdiyyə müəssisələrinin yaradılması yerli idarəetmənin güclənməsinə və xidmətlərin effektivliyinə birbaşa təsir edir. Ermənistan, İran və Rusiya nümunələri isə bələdiyyələrin iqtisadi fəaliyyət imkanlarının ölkədən-ölkəyə fərqləndiyini və inzibati, hüquqi və maliyyə mexanizmlərinin rolunu ortaya qoyur.
Bu analizdən çıxan əsas nəticə budur ki, bələdiyyələrin müəssisələrinin olması yerli özünüidarəetmənin güclənməsi, iqtisadi müstəqilliyin təmin edilməsi və ictimai xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanın bələdiyyələrinin çox az faizinin müəssisəyə malik olması isə bu sahədə daha fəal hüquqi və iqtisadi təşəbbüslərin vacibliyini göstərir. Bu baxımdan gələcəkdə bələdiyyələrin iqtisadi fəaliyyətinin genişləndirilməsi və onların müstəqil resurslarının artırılması prioritet məsələ olaraq qalır.
Akif NƏSİRLİ
