Paşa Kərimov: “Hazırda əlyazmaların elektronlaşdırılması sahəsində işlər gedir”
Qədim və orta əsrlərə, eləcə də ondan sonrakı dövrlərə aid olan əlyazmalar bütün göstəricilərinə görə böyük maraq kəsb edir. Azərbaycan alimlərinə, mütəfəkkir və şairlərinə, dövlət xadimlərinə, dinşünaslara məxsus olan əlyazmalarımız Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda qorunur, tədqiqata cəlb olunur, nəşr edilərək elmi ictimaiyyətə və bu sahələrlə maraqlananlara təqdim edilir.
O da məlumdur ki, Azərbaycanla bağlı bir sıra əlyazmaların əsli dünyanın müxtəlif muzey və kitabxanalarında saxlanır. Bildiyimiz kimi, mədəniyyətimizlə, ədəbiyyatımızla, folklorumuzla, elmimizlə, dövlətçiliyimizlə bağlı nadir sənədlərin böyük hissəsinin xarici ölkələrin muzey və kitabxanalarında saxlanması Azərbaycanın təbliği deməkdir. Amma bununla belə, o nümunələrin ölkəmizə gətirilməsi vacib məsələdir. Əlyazmalar İnstitutu isə o örnəklərin ancaq surətini əldə edə bilir.
Sözsüz ki, Əlyazmalar İnstitutunun əməkdaşları beynəlxalq əlaqələr, əməkdaşlıq çərçivəsində həmin ölkələrin muzey, kitabxana və arxivlərinə daxil olur və əlyazmaların surətini əldə edə bilirlər. Əlyazmalar İnstitutu son illər beynəlxalq əlaqələrini genişləndirir. Bununla bağlı bir sıra ölkələrin əlaqədar qurumları, kitabxanaları ilə əməkdaşlıq müqavilələri imzalayırlar.
Qeyd edək ki, bir müddət əvvəl İnstitut Misir Mərkəzi Kitabxanası ilə əməkdaşlıq müqaviləsi imzalayıb. Müqavilənin şərtlərinə tərəflərin kadr mübadiləsi aparmaları, birgə elmi məcmuələr nəşr etmələri, əməkdaşların qarşılıqlı şəkildə ezamiyyələri, hər iki ölkədə əlyazma və nadir kitablardan istifadə hüququ və s. daxiıdir.
İnstitutdan verilən məlumata görə, tarixin bütün mərhələlərində Azərbaycanla Misir arasında sıx ictimai-siyasi, dini, elmi-mədəni əlaqələr olub. Bu da ərəb alim və mütəfəkkirlərinin öz əsərlərində Azərbaycan haqqında ətraflı söhbət açmalarına, eyni zamanda, azərbaycanlı müəlliflərin əsərlərinin dünyanın bu qədim mədəni mərkəzinə gedib çıxmasına səbəb olub.
Məlumata görə, Sovet dönəmində Azərbaycan alimlərinin Misirin elmi-mədəni mərkəzləri ilə birbaşa əlaqə saxlamaları, həmin mənbələrdən istifadə etmələri çətin olub. Yalnız müstəqillik dönəmində Azərbaycan alimləri belə imkan əldə etmişlər.
Müqavilədə əsas şərtlərdən biri məhz Misir Mərkəzi Kitabxanasında ölkəmiz haqqında olan mənbələri aşkarlamaq, onların surətini əldə etmək və onları geniş oxucu auditoriyasına təqdim etməkdir.
Əlyazmalar İnstitutundan aldığımız digər məlumata görə, Nəvai adına Daşkənd Dövlət Özbək Dili və Ədəbiyyatı Universiteti ilə də əlaqələr genişlənir. Qeyd edək ki, sözügedən ali məktəbdə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı tədris olunur. Əlyazmalar İnstitutu və Nəvai adına Daşkənd Dövlət Özbək Dili və Ədəbiyyatı Universiteti ilə noyabr ayında ikitərəfli əməkdaşlıq memorandumunun imzalanmasının mümkünlüyü qeyd edilir.
Əlyazmalar İnstitutunun Fransa Milli Kitabxanası ilə də əlaqələri genişlənir. Əlyazmalar İnstitutunun rəsmi saytında bildirilir ki, institutun direktor müavini Aybəniz Əliyeva-Kəngərli ezamiyyət dövründə Fransa Milli Kitabxanasının Fransua Mitteran adına əsas kompleksində, eləcə də əlyazmaların və qədim kitabların toplandığı Rişelye binalarında mühafizə olunan qiymətli fondlarla tanış olub. Mari Jenevyeva-Quesdon A.Əliyeva-Kəngərliyə fondların tərkibi, onlardan istifadə və mühafizə məsələləri barədə məlumat verib, qonağı Fransa kralı V Karl Valuanın (1338-1380) hakimiyyəti illərindən indiyədək kitabxanaya daxil olmuş ən qiymətli əlyazma kolleksiyaları ilə tanış edib. A.Əliyeva-Kəngərli “Jak Mentelin əlyazma kolleksiyası”, “Genyer” toplusu, “Kolber” kitabxanası, Volter və Monetinin şəxsi kolleksiyalarına daxil olan əlyazma və qədim kitablar nümayiş olunan salonlarda olmuş, onların bərpa və restavrasiya, həmçinin, rəqəmsallaşdırma proseslərini əyani müşahidə edib. Görüş zamanı qeyd olunub ki, Fransa Milli Kitabxanasında qorunan 32 milyonluq fondun təxminən 10 faizi “Qallika” proqramı çərçivəsində elektronlaşdırılaraq internet üzərindən oxucuların istifadəsinə verilib. Eyni zamanda, tərəflər arasında qədim kitabların və əlyazmaların rəqəmsal formatda emal edilməsi, qorunması və mübadiləsi, Dünya Elektron Kitabxanası vasitəsilə oxuculara çatdırılması mövzusunda geniş fikir mübadiləsi aparılıb. A.Əliyeva-Kəngərli, öz növbəsində, AMEA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun müvafiq sahədə əldə etdiyi təcrübəni həmkarının diqqətinə çatdırıb, son illərdə institutun əldə etdiyi nailiyyətlər və tətbiq etdiyi yüksək texnologiyalar (avtomatlaşdırılmış kitabxana-informasiya sistemləri, əlyazmaların multimedik informasiya köşkləri vasitəsilə virtual sərgilənməsi platformaları və s.) barədə geniş məlumat verib. A.Əliyeva-Kəngərlinin kitabxanaya hədiyyə etdiyi kitablar, o cümlədən Əlyazmalar İnstitutunun fondunda qorunan müxtəlif dillərdəki əlyazmaların kataloqları fransalı departament rəhbərinin böyük marağına səbəb olub.
Fransa Milli Kitabxanası tərəfindən isə Əlyazmalar İnstitutuna ərəb ədəbiyyatı tarixində məşhur məqamə ustası kimi tanınan Əbu Muhamməl əl-Qasim əl-Həririnin (1054-1122) “Məqamələr toplusu” (köçürülmə tarixi 1236-37-ci illər) və məşhur isfahanlı riyaziyyatçı-astronom Əbdürrəhman əs-Sufinin “Kitab süvar əl-kəvakib” (“Sabit ulduzlar kitabı”) əsərinin əlyazma nüsxələri (köçürülmə tarixi 1417-ci il) elektron şəkildə hədiyyə edilib.
M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun direktor müavini, filologiya elmləri doktoru Paşa Kərimov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Əlyazmalar İnstitutunun beynəlxalq əlaqələri genişlənir: “Biz beynəlxalq əlaqələr çərçivəsində əlyazmaları alıb ölkəmizə gətiririk. Bildiyiniz kimi, bəzi qurumlarla müqavilə imzalamışıq. İstəyirik ki, onlarla əlaqəmiz olsun, əlyazma mübadiləsi edək”.
Beynəlxalq əlaqələr fonunda kadr mübadiləsinin reallaşacağı fikrinə gəlincə, P.Kərimov bildirdi ki, bu barədə məlumatı yoxdur.
Kadrların yetişdirilməsinə gəlincə, P.Kərimov dedi ki, artıq keçən ildən Əlyazmalar İnstitutuna magistratura yeri verilib: “Yer az olsa da, verilib. Bu sahədə tədris gedir. Yəqin ki, bunun bizim kadr məsələmizə xeyri ola bilər. Ali məktəblərdə əlyazma mütəxəssisləri hazırlanmır, yəni belə bir ixtisas yoxdur. Magistraturada təhsil alanların çoxu ilk dəfədir bu sahəyə gəlir. Bizim əlyazmalar ərəb, fars, türk dillərindədir. Bu sahələr üzrə də öz mütəxəssislərimiz var. Bizdə başqa dillərdə əlyazma yoxdur”.
Məlum olduğu kimi, dünya təcrübəsində əlyazmaların elektronlaşdırılması, virtual oxuya açıq olması ilə bağlı işlər görülüb. Azərbaycanda da bu işin həyata keçirilməsinə başlanıb. Əlyazmaların elektronlaşdırılması məsələsinin aktual olduğunu qeyd edən P.Kərimov bildirdi ki, bu yöndə işlər aparılır: “Hazırda əlyazmaların elektronlaşdırılması sahəsində işlər gedir. İndiyə qədər nə qədər əlyazmanın elektronlaşdırıldığı haqqında dəqiq söz deyə bilmərəm”.
Qeyd edək ki, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin məlumatına görə, kataloqlaşdırma başa çatdıqdan sonra bütün əlyazmaların variantları internet vasitəsilə oxuculara çatdırılacaq. Məlumata görə, iş prosesində əsərlərin əlyazma şəkilləri nəzərdən keçirilib və bərpaya ehtiyacı olan təxminən 25 mini təsbit edilib: “Bərpasına başlanan və nümayiş siyahısında olan əsərlər arasında dünya elm tarixində böyük əhəmiyyətə malik olan Əbül-Fəth Məhəmməd b. Məhəmmədin 62 cildlik “Heyvan ensiklopediyası”, İbn Sinanın “Əl-Qanun fit-Tibb” adlı əsəri və Zamahşərinin “əl-Kəssaf” adlı Quran təfsiri də var”.
Əlyazmalar İnstitutunun həyata keçirdiyi hər bir layihənin mədəniyyətimiz, elmimiz üçün böyük faydası var. Sözsüz ki, əlyazmalar elektronlaşdırılandan sonra ictimaiyyət bu sahədə daha çox məlumat əldə edəcək.
İradə SARIYEVA
