“Kontakt Home” olayı fonunda Antiinhisar Agentliyinin səlahiyyətləri və effektivliyi: problemin kökü və gözləntilər”
Azərbaycan bazarında “Kontakt Home” mağazalar şəbəkəsinin bəzi məhsulları “Alman istehsalı” kimi təqdim etməsinə dair araşdırma bir daha göstərdi ki, istehlakçı hüquqlarının qorunması və haqsız rəqabətlə mübarizə sahəsində sistemli problemlər hələ də qalmaqdadır.
Agentliyin apardığı araşdırma nəticəsində “HOFFMANN” markalı yağla işləyən elektrik qızdırıcılarının faktiki olaraq Çində istehsal edilməsinə baxmayaraq, qablaşdırmada və reklamda “Alman istehsalı” kimi göstərilməsi təsdiq olunub. Məhsulun mənşəyinin bilərəkdən yanlış göstərilməsi yalnız etik pozuntu deyil, ölkənin “Antiinhisar fəaliyyəti haqqında” qanunvericiliyinə əsasən ağır haqsız rəqabət formasıdır. Belə bir hadisədə dövlət qurumundan gözlənilən davranış aydındır: istehlakçının aldanmasının qarşısını almaq, şirkətə lazımi maliyyə sanksiyaları tətbiq etmək və bazarda düzən yaratmaq. Lakin hazırkı mərhələdə Agentlik yalnız “icrası məcburi göstəriş” verməklə kifayətlənib və bu addım ictimaiyyətin gözündə qətiyyətsiz və yumşaq təsir bağışlayır. Uzun illər boyu “alman keyfiyyəti” adı altında Çində istehsal edilmiş məhsullar satıldığı ehtimal edilirsə, bu, artıq təkcə inzibati pozuntu deyil, istehlakçıların maddi və mənəvi ziyanına səbəb olan sistemli aldatma təcrübəsi kimi dəyərləndirilməlidir.
Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyinin səlahiyyətləri əslində kifayət qədər genişdir: haqsız rəqabəti araşdırmaq, reklamların dayandırılmasını tələb etmək, məhsulların satışdan çıxarılmasını qərara bağlamaq, cərimələr tətbiq etmək, hətta ağır pozuntu hallarında şirkətin illik dövriyyəsinin 5 faizinə qədər maliyyə sanksiyası müəyyən etmək imkanı var. Bu baxımdan Agentliyin hüquqi bazada güclü alətləri mövcuddur və “Kontakt Home” hadisəsi həmin alətlərin tətbiqinə tam uyğun bir vəziyyətdir. Buna baxmayaraq, qurumun davranışının “yumşaq”, “liberal” və “qeyri-qənaətbəxş” kimi qiymətləndirilməsi təsadüfi deyil. İllərdir davam edən monitorinq boşluqları, böyük şirkətlərə qarşı sərt qərarların gec və ehtiyatla verilməsi, inzibati prosedurların həddən artıq uzadılması və resurs çatışmazlığı bu təəssüratı gücləndirir. Bazarın real vəziyyəti də göstərir ki, istehlakçıların aldadılması halında yalnız xəbərdarlıqla kifayətlənmək nə haqsız rəqabətin qarşısını alır, nə də şirkətləri daha məsuliyyətli davranmağa vadar edir.
Agentliyin effektiv fəaliyyətinə mane olan obyektiv və subyektiv faktorlar da nəzərə alınmalıdır. Resurs çatışmazlığı, ekspert laboratoriyalarının azlığı, müfəttişlərin sayının kifayət qədər olmaması, bəzi normativ boşluqlar və cərimələrin böyük şirkətlər üçün çəkindirici olmaması ən çox vurğulanan problemlərdir. Bundan əlavə, şirkətlərin qərarlardan məhkəməyə şikayət vermə imkanı prosesləri uzadır və Agentliyin sərt qərar vermə tempinə təsir edir. Azərbaycanda istehlakçı hüquqları müdafiəsinin institusional zəifliyi, hüquqi bazanın zəifliyi, ictimai nəzarətin aşağı səviyyəsi və təşkilatlanmış istehlakçı qruplarının yetərsizliyi də dövlət qurumlarının üzərində təzyiqin azalmasına gətirib çıxarır. Bu sahədə Avropa təcrübəsi göstərir ki, ictimai təzyiq və media nəzarəti olmadan antiinhisar qurumları daha passiv davranırlar, çünki proseslər yalnız inzibati deyil, həm də sosial tələb əsasında sərtləşir.
Məsələnin başqa tərəfi də var: dövlət qurumları bəzən böyük şirkətlərə qarşı çox sərt addımlar atarkən iqtisadi balansı nəzərə almağa çalışırlar. Çünki iri ticarət şəbəkələrinin cərimələnməsi və ya fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması qısa müddətdə bazara təsir göstərə bilər. Bu, praktik baxımdan anlaşılan olsa da, istehlakçı hüquqlarının müqəddəsliyi və bazar şəffaflığının təmin olunması qarşısında əsaslandırıcı arqument ola bilməz. Şirkətin uzun müddət ərzində istehlakçılara həqiqətə uyğun olmayan məlumat verdiyi təsdiqlənirsə, hətta iqtisadi tərəflər də nəzərə alınsa belə, dövlətin cərimə tətbiq etməməsi qanunun ruhuna zidd olardı.
“Kontakt Home” olayı bir daha göstərdi ki, Azərbaycan bazarında haqsız rəqabətə qarşı institutlar formalaşsa da, onların real təsir gücü hələ də təkmilləşdirilməlidir. Bu proses yalnız Agentliyin sərtləşməsi ilə deyil, həm də bazarda şəffaflığın artırılması, istehlakçı maariflənməsinin gücləndirilməsi, müstəqil monitorinq mexanizmlərinin yaradılması və cərimə siyasətinin modernləşdirilməsi ilə mümkün olacaq. Əgər araşdırma nəticəsində pozuntular tam təsdiqlənərsə, Agentlik hüquqi səlahiyyətlərindən maksimum istifadə etməli, şirkətə çəkindirici və presedent yaradacaq sanksiyalar tətbiq etməlidir. Əks halda həm bazarda haqsız rəqabət davam edəcək, həm də dövlət qurumlarının effektivliyinə ictimai inam daha da azalacaq.
Akif NƏSİRLİ
