İstənilən dövlətin milli təhlükəsizliyinin ən mühüm komponentlərindən biri demoqrafik məqamlarla bağlıdır. Çünki cəmiyyətdə baş verən demoqrafik proseslər sosial-iqtisadi xarakter daşıyır, ona görə də demoqrafik təhlükəsizlik insan həyatının demək olar ki, bütün seqmentləri və sektorlarını yaxından əhatə edir.
Eyni zamanda, demoqrafik durum iqtisadi, ekoloji, qida, sosial və mədəni sahələrin vəziyyətindən bilavasitə asılıdır.
Sosial-iqtisadi inkişaf demoqrafiya ilə bağlı problemlərin çözümünə müsbət təsir göstərir
Müasir dünyada demoqrafiya ilə bağlı məsələlər bir çox ölkələr üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb etməyə başlayıb. İndi bəzi ölkələrdə ölüm hallarının artması və doğum nisbətinin kəskin azalması demoqrafik fəlakət kimi səciyyələndirilir. Bir sıra ölkələr, məsələn, qonşu Rusiya iqtisadiyyatının əmək ehtiyatlarına artan tələbatını immiqrasiya hesabına həll etməyə məcbur qalır. Bir çox Qərb ölkələrində də eyni vəziyyət hökm sürür. Məsələn, Almaniya miqrant əməyinə daha çox ehtiyac duyur. Çünki yerli əhalinin demoqrafik durumu iqtisadi məsələləri daxili potensial hesabına həll etməyə imkan vermir. Lakin beynəlxalq təcrübə göstərir ki, demoqrafik problemlərin həllinə bu cür yanaşmanın hüquqi institusionallaşdırılması cəmiyyətin etnik strukturuna, onun sosial-mədəni komponentinə əhəmiyyətli təsir göstərməklə, dövlətçiliyin əsaslarını və milli həyat tərzini sarsıdan ciddi sosial kataklizmlərə səbəb ola bilir. Bu baxımdan, demoqrafiyanın təhlükəsizlik məsələsində nə dərəcədə vacib rol oynaması özünü bir daha qabarıq büruzə verir.
Azərbaycana gəlincə, əslində, ölkəmizdə demoqrafiya baxımından kəskin problem yoxdur. Əhalinin təbii artım səviyyəsi qənaətbəxşdir. Düzdür, artım tempi bütün dünyada olduğu kimi Azərbaycanda da azalıb. Məlumdur ki, bir vaxtlar Azərbaycan ailələri çoxuşaqlılığı ilə təkcə keçmiş SSRİ-də yox, həm də dünyada əsas yerlərdən birini tuturdu. Amma son 30 ildə bu göstəricilər dəyişməkdədir. Düzdür, indi Azərbaycanda orta hesabla bir qadına bütün ömrü boyu 2,3 doğulmuş uşaq düşür və əhalinin artımı təmin olunur. Ancaq temp səviyyəsi azalıb. Maraqlıdır ki, kənd yerlərində də uşaqların sayında azalma prosesi özünü büruzə verir. Ailələrdə uşaqların say azlığı ilə yanaşı, ik oğlan uşaqlarına üstünlük verilməsi ciddi narahatlıq predmeti olaraq qalır. Sirr deyil ki, ailələrdə oğlan uşaqlarına üstünlük verilməsi milli mentalitetlə bağlıdır. Belə ki, oğlanlar nəslin davamçısı kimi qəbul edilir. Ancaq məsələ bundadır ki, əvvəllər ailələrdə uşaq çox olduğu üçün demoqrafit cins tərkibinə diqqət edilmirdi. Amma indi ailələrdə daha az uşaq doğulduğu və bu zaman da oğlana üstünlük verildiyi üçün qız uşaqlarının dünyaya gəlməsinə mane olurlar. Ailədə 1 uşaq da olsa, oğlan olmasını və ya 2 uşaqdırsa, onlardan birinin mütləq oğlan olmasını istəyirlər. Ölkmizdə uşağın ana bətnindəcə tələf edilməsi - abort halları hələ də yüksək həddə qalmaqda davam edir. Ona görə də Azərbaycanda artıq əhalinin cins tərkibi dəyişir. Dövlətin bu məsələyə diqqətinin artması fonunda üzə çıxan problemlərin həlli istqiqamətində zəruri addımlar atılır. Hesab edilir ki, ölkədə həyata keçirilən sosial-iqtisadi inkişaf siyasəti demoqrafik vəziyyətin nizamlanmasına öz müsbət təsirlərini göstərir. Düzdür, hələlik şəhər və kənd yerləri üzrə əhalinin təbii artımında fərqlər müşahidə olunmaqdadır. Amma bu balansın da tədricən tənzimlənməsi proqnozlaşdırılır. Lakin o da nəzərə alınmalıdır ki, şəhər yerlərində təbii artımın kəndə nisbətən az olmasının səbəbi sosial-iqtisadi amil deyil. Burada müəyyən mentalitet və ailə tərkibinin sayına baxış həlledici rol oynayır. Bundan başqa, bəllidir ki, miqrasiyalar əhalinin demoqrafik vəziyyətinə, strukturuna ciddi təsir göstərən amillərdən biridir. Yeni müstəqilliyin ilk illərində, yəni 1990-cı illərdə Azərbaycan da miqrasiya problemi ilə üzləşib. Lakin sonrakı dövrdə, xüsusən də 2005-ci ildən başlayaraq, ölkədə çoxsaylı yeni iş yerlərinin açılması və regionlarda infrastrukturun yaxşılaşması nəticəsində miqrantların əksəriyyəti Azərbaycana dönüb. Bu da ölkədə demoqrafik durumu müsbətə doğru dəyişir.
Ermənistanın Azərbaycanla düşmənçilik siyasətini davam etdirə bilməsi üçün insan resursları tükənir
Demoqrafik vəziyyət istənilən ölkədə həm də Silahlı Qüvvələrin şəxsi heyət baxımından təmini üçün də önəmlidir. Cənubi Qafqazda bu sahədə ən yaxşı vəziyyət məhz Azərbaycandadır. Qeyd edilən səpkidə problem qabarıq şəkildə Ermənistanda qeydə alınır.
Artıq bir neçə ildir ki, Ermənistanda əhalinin daha sürətlə azalması tendensiyası müşahidə olunur, yəni ölkədə doğulanlardan çox insan ölür. BMT-nin Əhali Fondunun Əhali və İnkişaf Proqramının koordinatoru Anna Hovhannisyanın sözlərinə görə, 2022-ci ilin ötən dövründə doğumların mütləq sayı azalıb, ölənlərin sayı artıb. Ekspertin fikrincə, bu tendensiya davam edərsə, Ermənistanda depopulyasiya problemi qaçlmaz olacaq. Onun sözlərinə görə, Ermənistanda heç vaxt mənfi təbii artım qeydə alınmayıb, yalnız doğum və ölüm göstəriciləri müqayisə edilib. Lakin “miqrasiya balansı” da nəzərə alındıqda mənzərə dəyişir: “Əgər miqrasiya balansı, yəni gedənlərin və gələnlərin mütləq sayı arasındakı fərq nəzərə alınsaydı, onda artımın müsbət tempinin həmişə azaldığını görmək olardı”. Mütəxəssisin fikrincə, artımın azalmasının səbəblərini anlamaq üçün daha geniş araşdırmalara ehtiyac var. O, Ermənistanın “qocalmış ölkə” olduğu məlumatlarına istinad edərək vurğulayır: “BMT-nin müəyyən etdiyi qaydaya görə, əgər bir ölkədə yaşlı insanların ümumi əhaliyənisbəti 7 faizdən yuxarıdırsa, bu, qocalma sayılır, Ermənistanda isə yaşlıların nisbəti 14 faizdir”. Digər erməni mütəxəssislər vəziyyətin xüsusilə regionlarda dramatik olmasından təəccüblənirlər. Əgər bütün dünyada adətən müsbət demoqrafik meyillər kənd icmaları üçün xarakterikdirsə, Ermənistanda məhz kəndlər “ölməkdədir”. Elə bu il də ölkənin bütün bölgələrində əhalinin azalması müşahidə olunub. Bundan başqa, Ermənistanda kənd yerlərini tərk edən əhalinin paytaxt İrəvanda cəmləşməsi müşahidə edilir. Ekspertlərin fikrincə, mühacirət, gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənliyə əsaslanan doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi, nikah və reproduktiv yaşda olan vətəndaşların sayının qeyri-kafi olması Ermənistanda demoqrafik vəziyyətin bundan sonra da pisləşməsinin əsas səbəbləri olaraq qalacaq. Bu halda Ermənistanın Azərbaycanla düşmənçilik siyasətini davam etdirməsi daha da çətinləşəcək. Çünki bunun üçün Ermənistanın insan resursları çatmayacaq.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
