Hər bir ölkə üçün su ilə təminat strateji əhəmiyyətli məsələ olaraq, ərzaq təhlükəsizliyinin əsas şərtlərindən biri kimi çıxış edir. Məsələni getdikcə aktuallaşdıran səbəb isə dünya miqyasında su ilə təminat sarıdan vəziyyətin getdikcə pisləşməsidir.
Araşdırmalar göstərir ki, bu problemin yaranmasında son zamanlar daha aydın müşahidə edilən iqlim dəyişmələri, insan fəaliyyəti ilə şirin su ekosistemlərinin çirklənməsi, əhali artımına müvafiq olaraq urbanizasiyanın və əkin sahələrinin sürətlə genişlənməsi və bu qəbildən olan digər hallar əsas rol oynayıb. Xatırladaq ki, Azərbaycan da şirin su çatışmazlığı ilə üzləşən ölkələr sırasına daxildir. Cənubi Qafqazda şirin su resurslarının cəmi 10 faizi Azərbaycanın payına düşür. Bundan başqa, ölkə ərazisində içməyə yararlı sular məhdud ehtiyatlara malik olmaqla qeyri-bərabər paylanıb. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanda il ərzində suyun 60-70 faizi kənd təsərrüfatının, 20-25 faizi sənayenin, qalan hissəsi isə təsərrüfat və içməli su tələbatının ödənilməsinə sərf edilir. Bu isə su ehtiyatlarının gücləndirilməsi və ondan səmərəli istifadənin diqqət mərkəzində saxlanılması zərurətini önə çəkir. Dövlətin yanaşması bundan ibarətdir ki, artıq insanlar özləri də sudan istifadə faktına xüsusi diqqət etməlidir. Ekologiya və təbii sərvətlər naziri Muxtar Babayev bu xüsusda bildirir: “Vətəndaşlar sudan səmərəli istifadə etməyə maraq göstərməlidirlər. Azərbaycan su ilə bağlı stress yaşayan ölkələrdəndir. Təəssüf ki, sudan istifadədə hələ də istədiyimiz nəticəyə nail ola bilməmişik. Bu gün ölkədə olan suyun həcminin 90 %-dən çox hissəsi regionlarda kənd təsərrüfatı üçün təmin edilir”. Nazir bildirib ki, əsas hədəflər sırasında suyun uçotunun aparılması, düzgün bölüşdürülməsi, yerlərdə fermerlər tərəfindən səmərəli formada istifadəsidir: “Təəssüf ki, bu gün ölkədə hələ də köhnə qaydalarla sudan istifadə edilir. Lakin 3-4 il əvvəlki su həcmi və ehtiyatları ilə müqayisədə görülən tədbirlər müsbət nəticə verir. Bu il çaylarda sululuq da yaxşı olub. bu da su ehtiyatları baxımından daha əlverişlidir. Suyun səmərəli istifadəsi bütün risqlərdən və çağırışlardan bizi xilas edə bilər. Bütün koordinasiyalı işlər məhz bu hədəfə yönəlib”. Azərbaycan üçün problem həm də ondadır ki, ölkədə şirin su resursları bütövlükdə azalmaya meyllidir. Bu, qlobal istiləşmə, su resurslarının məişət və sənayedə hədsiz istismarı, əhalinin artımı, suvarılan sahələrin genişlənməsi, çay hövzələri daxilində meşə örtüyünün məhv edilməsi və digər səbəblərdən baş verir. Bu fonda, dünyanın hər nöqtəsində olduğu kimi, Azərbaycanda da su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması çox vacib və aktual məsələdir. Ölkənin iqtisadiyyatında da bu böyük rol oynayır. Əhalini, sənayeni, kənd təsərrüfatı və iqtisadiyyatın bir çox sahələrini su ilə təmin etmək məqsədilə çaylardan ildə 12 kubkilometrdən çox su istifadə üçün götürülür. Götürülən suyun üçdə ikisi kənd təsərrüfatı məhsullarının suvarılmasında istifadə olunur. Gələcəkdə su qıtlığı problemi ilə üzləşməmək üçün bütün su istifadəçiləri sudan səmərəli istifadə etməli, su təchizatı qurğularında və məişətdə su itkilərinin qarşısını almalı, təsərrüfatda müasir texnologiya və suya qənaət edən avadanlıqlar tətbiq olunmalı, içməli sudan texniki məqsədlər üçün istifadə məhdudlaşdırılmalıdır.
Hesab olunur ki, bütün bunlara dövlət tərəfindən də sərt nəzarət tədbirləri həyata keçirilməlidir. Düzdür, son illərdə əhalinin və təsərrüfat sahələrinin su təchizatının yaxşılaşdırılması istiqamətində çox mühüm işlər görülüb, yeni sututarların yaradılması, suvarma sistemlərinin yaxşılaşdırılması, şirin su mənbələri ilə iri yaşayış məntəqələrini birləşdirən su kəmərlərinin tikintisi üzrə iri layihələr icra edilib. Həyata keçirilən tədbirlər hesabına su təsərrüfatı sisteminin inkişafı sürətlənib, məhdud şirin su ehtiyatlarına malik Azərbaycanda əhalinin fasiləsiz içməli su ilə təminatı və irriqasiya sistemləri yaxşılaşdırılıb. Amma problemlərin miqyası da az deyil. Məsələn, ölkənin irriqasiya sistemlərinin heç də hamısının vəziyyəti yaxşı deyil. Burada su itkisi hələ də 30-40%-ə çatır. Bundan başqa, quraq və yarımquraq ərazilərdə suvarma kanalları şəbəkəsinin və kollektor-drenaj sistemlərinin yenilənməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. O da xüsusi qeyd olunmalıdır ki, ölkə əhalisinin və iqtisadiyyatının müxtəlif sahələrinin su təminatı qonşu ölkələrin ərazilərində formalaşan tranzit çayların sularının kəmiyyət və keyfiyyətindən bilavasitə asılıdır. Burada qeyd edilməlidir ki, Azərbaycana transsərhəd çaylar kimi daxil olan Kür və Araz çayları ciddi çirklənməyə məruz qalır. Ona görə də Cənubi Qafqazda su ehtiyatlarının səmərəli istifadəsini və mühafizəsini təmin etmək üçün ilk növbədə Ermənistan və Gürcüstan respublikalarının müvafiq beynəlxalq müqavilələrə qoşulması lazımdır. Eyni zamanda transsərhəd su ehtiyatlarının çirkləndirilməsinə və tükənməsinə yol verən ölkələrə qarşı beynəlxalq təşkilatların himayəsi ilə iqtisadi sanksiyaların tətbiq mexanizmi də zəruri əhəmiyyət kəsb edir. İçməli su ilə bağlı problemlərin həlli məqsədilə Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad edilməsi nəticəsində Qarabağın yeraltı və səth sularının mövcud vəziyyətinin öyrənilməsi, su mənbələrinin bərpası, inkişaf etdirilməsi və təhlükəsizliyinin təmin olunmasına da çox böyük ehtiyac yaranıb.
Samirə SƏFƏROVA
