Son illər müdafiə edilən elmi işlərin əksəriyyətinin səviyyəsi barədə ciddi tənqidlər mövcuddur. Bir sıra hallarda bu elmi işləri başqalarının yazdığı da deyilir. Çox zaman o da iddia olunur ki, bu elmi işi ya elmi rəhbər, ya da bir başqası “düzüb-qoşub”. Onu da vurğulayaq ki, müdafiə prosesində elmi opponentlərin də rolu az deyil.
Bu gün müxtəlif sahələr üzrə tanınmış alimlər elmi iş müdafiə edənlərə opponentlik edirlər. Xüsusən də, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) elmi-tədqiqat institutlarında təşkil edilən müdafiə prosesində kənar institutlardan, universitetlərdən dəvət edilən alimlər opponentlik edirlər. AMEA institutlarında keçirilən dissertasiya müdafiələrində opponent olan alimlərin bir çoxu iddia edir ki, opponentliyə görə onlara pul ödənilməli olduğu halda ödənilmir, ödənilsə də, çox uzun get-gəldən, süründürməçilikdən sonra ödənilir. O da qəpik-quruş. Redaksiyamızla çox yaxın təmasda olan professorlardan birinin veridiyi məlumata görə, bir müddətdir opponentlik pulunu ala bilmir. Professor deyir ki, bir institutdan o biri instituta məktub aparsa da, pulunu ala bilməyib. Ona deyiblər ki, akademiyanın mərkəzinə məktub yazılacaq, oradan pul ayrılarsa onun və digər opponentlərin pulu ödəniləcək. Burdan da açıq görsənir ki, opponent kimi haqqını almayan alimlər çoxdur.
Opponentliyə ayrılan pullar hara gedir?
Ekspertlər qeyd edir ki, AMEA sistemində uzun illər bu sahəyə yönəldilən pullar ünvanına çatmır, ayrı-ayrı qurum rəsmiləri tərəfindən mənimsənilir.
“Məlumatıma görə, qonorarın məbləği cüzi olduğu üçün opponentlərə pul vermirlər”
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Vüsalə Ağabəyli bizimlə söhbətində bildirdi ki, bu problem uzun illərdir mövcuddur, biz buna zaman-zaman toxunmuşuq. “Hər sahədə olan boşluqlar bir yerə yığılıb böyük bir vulkana, partlayışa səbəb olur. Əslində biz zaman-zaman bu məsələlərə toxunmuşuq. Opponentliklə də bağlı onu demək istəyirəm ki, əslində, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarına əsasən, opponentliyə görə əməyin ödənilməsi ilə bağlı qərar var. Bütün sahələr üzrə çox mükəmməl qərarlarımız var. Təəssüf ki, nəinki opponentlik sahəsi, eləcə də digər sahələr üzrə qərarların icrası ilə onun arxa fonunda duran mahiyyət aşkar təzad təşkil edir. İcra sahəsindəki problemlər nəticəsində belə neqativ hallar ortaya çıxır. Elmlər doktorluğu dərəcəsi üzrə opponentliyə 40 saat, fəlsəfə doktorluğu üzrə opponentliyə 20 saat həcmində məvacib ayrılır. Bunlar da saat hesabı hesablanır. Vəsait həmin o təşkilatın, ali təhsil müəssisəsinin, harada ki, opponentlik olunur o qurumun hesabına ödənilməlidir. Amma işin başqa tərəfi də var. Bu 40 saat da saat hesabı olaraq 2 manat 31 qəpikdən hesablanır, heç üç manat etmir. Bu adam neçə nəfərə opponentlik etməlidir ki, normal məvacibi ortaya çıxsın. Ona görə də elm adamlarının vicdanlı opponentliyə marağı qalmır. Çünki həm opponnetlərin qonorarları ödənilmir, ödənilsə də belə bu çox cüzi, kiçik bir məbləğ şəklində ödənilir. 40 saatı götürüb 3 manata vursaq bu 120 manat edir. Bu adam opponentlik etməlidir, rəylər yazmalıdır, çıxışlar etməlidir, elmi işi bir-bir araşdırıb iradlarını bildirməlidir, təzadlı fikirlərini söyləməlidir, bunun müqabilində isə il boyu onun alacağı məbləğ təxminən 120 manat olur. Yaxud da fəlsəfə doktorları üçün ayrılan 20 saata baxaq, hər opponentdə bu cür hədd müəyyən edilib. Məvacib azdır. Bu səbəbdən də bütün sahələrdə insanlar dəllallığa keçiblər. Uzun müddətdir ki, bu belədir. Bəlkə indi bir az azalmağa doğru gedir. Çünki bu qədər dava-dalaş edib, şikayət etmişik, ona görə də bir az istedadlı adamlara meydan verməyə çalışırlar. Opponentdə verilən məbləğ cüzi olduğu üçün bəziləri dissertantın özündən pul umurlar”.
Bəzi opponentlərin cüzi məbləğ qarşılığında rəy yazmaq istəmədiyini deyən ekspertin sözlərinə görə, onlara normal ödəniş edilsəydi, gözləri dissertantın cibində olmazdı: “Lakin bu olmadığına və bəziləri də vicdan hisslərini itirdiyinə görə müdafiə, seminar şuralarına, müzakirələrə gəlir obyekti kimi baxdıqlarına görə onlar yalnız dissertantlardan pul umurlar. Görürsüz necə bir bataqlıqdır, üfunət qoxusu verən mənzərə yaranır. Yəni mahiyyət kiminsə elmi dərəcə alması yox, “görüm ondan nə qədər pul qoparıram” prinsipidir. Təbii ki, bu qeyd etdiklərim vicdanlı alimlərə, vicdanlı opponentlərə aid deyil. Sözsüz ki, opponentlərə yüksək məbləğdə qonorar ödənilməlidir. Onların qonorarının verilməməsi, gecikdirilməsi, veriləndə də cüzi məbləğ ödənilməsi düzgün deyil. Dəyərli alim opponentliyə əmək sərf edir, araşdırır, elmi işdəki nöqsanları üzə çıxarır, bunlar hamısı dissertantın və elmi işin xeyrinə olan məsələlərdir. Böyük zəhmətlərinin qarşılığında da vicdanlı opponentlərə ya qonorar ödənilmir, ya da çox cüzi məbləğ verilir. Amma məlumatıma görə, qonorarın məbləği cüzi olduğu üçün opponentlərə pul vermirlər”. V.Ağabəyli hesab edir ki, bu məsələyə ciddi baxılmalıdır və alimlərin haqqı özlərinə verilməlidir.
İradə SARIYEVA
