Azərbaycanda ali təhsilə çıxış imkanlarının məhdudluğu uzun müddətdir müzakirə mövzusudur. Problemin mövcudluğunu rəsmi rəqəmlər də təsdiqləyir. Belə ki, Statistika Komitəsinin məlumatına görə, hazırda ölkədə 15 və yuxarı yaşlı vətəndaşların hər 1000 nəfərindən 134-ü ali təhsillidir. Bu göstərici istər region ölkələrinin, istərsə də dünya ortalamasının təxminən iki dəfə gerisindədir
Azərbaycanda ali təhsilli şəxslərin say azlığını doğuran amillərdən başlıcası təhsil haqqının heç də hər kəsə uyğun olmamasıdır. Ali məktəblərdə təhsil haqlarının artırılması ali təhsil almaq imkanının get-gedə azalmasına yol açır. Problem ondadır ki, ölkənin ali təhsil ocaqlarında orta illik təhsil haqqı təxminən 2 min 300 manat ətrafındadır. Buna da hamının imkanı çatmır. Baxmayaraq ki, son illər dövlət sifarişi hesabına yerlərin sayı artırılıb, amma yenə də ödənişli fakültələrdə oxuyanların çəkisi böyükdür. Azərbaycanda hər 100 nəfərdən 70-i ödənişli təhsil alır. Maddi səbəblərdən dolayı ali təhsil ala bilməyənlərlə yanaşı, hətta tələbə adını qazanan yüzlərcə tələbə də təhsil haqqını ödəyə bilmədiyindən universitetlərdən xaric edilir. Üstəlik heç də bütün tələbələrin kredit götürmək şansı yoxdur. Təhsil Tələbə Krediti Fondunun açıqladığı rəqəmlərə görə, hazırda ölkədə 126 min 173 tələbə ödənişli təhsil alır. Onların 28 min 674-ünün - 23 faizinin akademik borcu (kəsiri) var. Bu üzdən, həmin tələbələr təhsil krediti üçün müraciət edə bilməzlər.
Qeyd edək ki, əksər xarici ölkələrdə, o cümlədən qonşu Türkiyə, Rusiya, Ukrayna kimi ölkələrdə dövlət universitetlərində təhsil alan bütün ölkə vətəndaşları təhsil haqqından azaddır. Azərbaycanda da dövlət ali təhsil müəssisələrində pullu təhsil ləğv oluna bilərmi?
“Hazırda Azərbaycanda dövlət universitetlərində ən yüksək təhsil haqqı 6500 manat, ən aşağı təhsil haqqı isə 1000 manatdır”
Təhsil eksperti Kamran Əsədov qeyd etdi ki, Azərbaycanda təhsil haqları ölkə əhalisinin böyük hissəsinin gəliri ilə müqayisədə çox yüksəkdir: “Nəinki ölkə əhalisinin gəliri, qonşu dövlətlərin ali təhsil müəssisələrində qüvvədə olan təhsil haqqı ilə müqayisədə də Azərbaycan universitetləri daha bahalıdır. Ona görə də ali məktəblərdə oxumaq şansı əldə edən, ancaq ödənişsiz təhsil üçün cəmi bir neçə balı çatmayan xeyli gənc maddi çətinlik ucbatından bu imkandan yararlana bilmir.
Ali təhsil müəssisələrində kadr hazırlığı həyata keçirildiyi ixtisaslar üzrə təhsil haqları ona sərf olunan xərclər smetası əsasında hazırlanır. Bir il ərzində tədris olunan fənlərə görə müəllimlərə ödəniləcək əmək haqqı, sərf olunacaq bütün resurslar hesablanaraq təhsil haqqı müəyyən olunur. Tələbənin təhsil müəssisələrinə ödəməsi nəzərdə tutulan təhsil haqqına hətta universitetin saxlanması üçün nəzərdə tutulan, layihələrin həyata keçirilməsi üçün zəruri olan xərclər də daxildir. Yeni ixtisaslar üzrə müəyyən edilmiş təhsil haqlarında müxtəlif təhsil haqları ixtisaslar üzrə plan yerlərinin sayı da təsir göstərir. Xarici ölkələrdə fəaliyyət göstərən universitetlərdə isə bu, adambaşına düşən xərclər smetası əsasında müəyyən edilir. Məhz buna görə də Azərbaycan universitetlərinin təhsil haqqı dünyanın 1000 universitetindən bahadır. Keyfiyyət isə onlardan dəfələrlə aşağıdır. Müəyyən ixtisaslar var ki, plan yeri çoxdur və müəyyən edilmiş xərclər smetası üzrə ortaya çıxan məbləğ daha çox tələbə arasında bölüşdürülür ki, bu zaman ortaya az məbləğ çıxır”.
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, son 7 ildə 5 mindən çox tələbə təhsil haqqını ödəyə bilmədiyi üçün təhsilini yarımçıq qoyub: “Bu təhsil haqları kifayət qədər böyük rəqəmdir. Nəzərə alsaq ki, Azərbaycan gəncləri daha az təhsil haqqı ödəməklə qonşu ölkələrdə daha yüksək təhsil ala bilərlər, bu zaman biz böyük sayda insanın xaricə üz tutmasına şərait yaratmış oluruq. Təhsil haqları müəyyən olunarkən istər Nazirlər Kabineti, istərsə də universitetlər təkcə sərf olunan xərcləri düşünməməlidirlər. Onlar o qədər yüksək məbləğdə vəsait ödəyib təhsil alan tələbələrin sonradan əmək bazarında iş tapması, alacağı əmək haqqını da nəzərə almalıdırlar. Təəssüf ki, tələbələrin təhsil aldıqları müddətdə ödədikləri təhsil haqlarını geri qazanmaq üçün indiki əmək haqqı məbləği ilə 10 ilə qədər vaxt lazımdır. Dünyada bahalı universitetlər çoxdur. Məsələn, Harvard Universiteti. “Round University Ranking” Beynəlxalq reytinqinin (RUR-2018) 2018-ci il üzrə nəticələrinə əsasən, dünyanın birinci ən reytinqli bu universiteti dünyanın ən bahalı universitetlərindəndir. Azərbaycanda da bahalı universitetlər var. Amma bahalı ixtisaslar daha çoxdur. Üstəlik, qiymətlər heç də ali məktəbin dövlət, ya da özəl universitet olması ilə də əlaqəli deyil.Hazırda Azərbaycanda dövlət universitetlərində ən yüksək təhsil haqqı 6500 manat, ən aşağı təhsil haqqı isə 1000 manatdır. Qardaş Türkiyənin dövlət universitetlərində minimum təhsil haqqı 100, maksimum təhsil haqqı 3000 manatdır. Rusiyada bu rəqəm 400-3500 manat arasında dəyişir. Ukraynada 500-2500 manat məbləğində təhsil haqları dəyişir. Bu, dövlət universitetində olan təhsil haqlarıdır. Özəl universitetlərdə isə rəqəmlər fərqlidir.
Adı dünya universitetləri siyahısına düşməyən Azərbaycan ali təhsil müəssisələrində əhalinin imkanları ilə tərs mütənasib - yüksək dəyərləndirilən təhsil haqqı özlüyündə bir çox problemə yol açır”.
Günel CƏLİLOVA
