Azərbaycanda dövlət yalnız rəsmi nikahı tanısa da, cəmiyyətimizdə dini və vətəndaş nikahında yaşayan insanlar da az deyil. Bu faktı rəsmi qeydə alınmamış nikahda olan qadınlar tərəfindən dünyaya gətirilən uşaqların sayı da təsdiqləyir.
Azərbaycanın insan hüquqları üzrə müvəkkili (Ombudsman) Səbinə Əliyeva media nümayəndələrinə açıqlamasında qeyd edib ki, 2020-ci ildə rəsmi qeydə alınmamış nikahda olan qadınlar tərəfindən doğulmuş uşaqların sayı doğulan uşaqların ümumi sayının 14 faizini təşkil edir: “Təəssüf hissi ilə qeyd etmək lazımdır ki, qeyri-rəsmi nikahların da sayı az deyildir. Belə münasibətlər isə ailə mübahisələrinin yaranmasına, bu cür ailələrdə doğulmuş uşaqların hüquqlarının pozulmasına gətirib çıxara bilər. Qeyd olunan göstərici öz növbəsində risk altında olan uşaqların sayından xəbər verir ki, bu da narahatlıq doğurmaya bilməz”.
Mütəxəssislər isə hesab edirlər ki, nikahdankənar uşaqlar adətən vətəndaş nikahı ilə yaşayan ailələrdə dünyaya gəlir. Bu “ailələrin” əksəriyyəti problemli sayıldığından sonradan nikahdankənar doğulan uşağın taleyi də sual altına düşür.
Qeyd edək ki, vətəndaş nikahı iki şəxsin heç bir dövlət və yaxud qeyri-dövlət orqanı ilə münasibət yaratmadan qurduğu könüllü ittifaqdır. Vətəndaş nikahı ənənəvi nikahdan bir sıra məqamlarına görə fərqlidir. Belə ki, onun ənənəvi nikahdan başlıca fərqi izdivacın sənədlər üzərində deyil, faktiki xarakter daşımasıdır. Yəni vətəndaş nikahında yaşamağa başlayan insanlar heç bir sənədləşmə prosedurlarından keçmədən birgə yaşamaq barədə qərar verirlər. Onu da xatırladaq ki, Azərbaycanda mövcud olan vətəndaş nikahı xarici ölkələrdəkindən öz spesifikliyi ilə fərqlənir. Daha dəqiq, bizdə vətəndaş nikahları rəsmi dövlət orqanları tərəfindən tanınmasa da, dini kəbinlə təsdiq olunur. Avropa ölkələrində isə hesab olunur ki, ortada istək, həyatı müəyyən müddət ərzində paylaşmaq istəyi varsa, bu zaman heç bir rəsmi sənədə ehtiyac yoxdur. Bu hal adətən hər iki tərəfi - qadını da, kişini də evlilik kimi rəsmi mərhələdən, bu mərhələnin yaratdığı gərginlik və məsuliyyət hissindən azad edir. Hətta bir neçə il öncə Bakıda gənclər arasında vətəndaş nikahı ilə bağlı keçirilən sorğunun nəticəsində bəlli olub ki, gənclər arasında vətəndaş nikahına pozitiv münasibət göstərənlərin sayı kifayət qədərdir. Vətəndaş nikahı ilə yaşam tərzinin tərəfdarlarının fikrincə, bu cür nikah onların daha müstəqil yaşamağa meylinin artmasından irəli gəlir.
“Hər il qeyri-rəsmi nikahlardan doğulan uşaqların artımı müşahidə olunur, bunun da səbəbi…”
“Vəfa” Sosial İctimai Problemlərə Dəstək İctimai Birliyinin sədri Fatimə Hacıbəyli qeyd etdi ki, hər il qeyri-rəsmi nikahlardan doğulan uşaqların artımı müşahidə olunur: “Qeyri-rəsmi nikah dedikdə, daha çox molla kəbini yada düşür, amma bir çox hallarda nikahsız uşaq dünyaya gətirənlərin heç molla kəbini də olmur. Təsadüfi əlaqələrdən dünyaya gələn uşaqlar problemi var. Məsələn, son statistikaya görə, nikahda olmayan qadınlar tərəfindən doğulan 20 mindən çox körpənin arasında bəlkə də 30-40 faizi təsadüfi əlaqələrdən, çox qısa müddətdə birlikdə yaşamaqdan doğulur. Bu cür uşaqların ən böyük problemi atalığın müəyyən edilməsi ilə bağlı olur. Atalığın müəyyən edilməsi üçün məhkəmə prosesləri aparılır. Bir çox hallarda atalıq verilmir. Verildikdə aliment ödənilmir. İllərlə alimentin arxasınca düşməyinə baxmayaraq, yenə də onu əldə edə bilməyən valideynlər və ortada bundan əziyyət çəkən uşaqlar formalaşır. Tək anaların uşaq böyütməyi, əslində özü bir sosial problemdir. Uşağı ya dayənin, ya tanımadıqları insanların himayəsində qoymağa məcbur olurlar. Uşaqlar zorakılığa məruz qala bilir. Nəticədə vətəndaş deyil, uşaqlığını yaşaya bilməyən bir insanla qarşı-qarşıya gəlirik. Onun heç bir vərdişləri, dəyərləri, ailəyə bağlılığı olmur. Aqressiv formalaşırlar. Qeydiyyata düşmüş qeyri-rəsmi nikahlardan dünyaya gələn uşaqların hamısına bunu şamil etmək olmaz. Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçən 5 min tək ana molla kəbini ilə evləndiyi üçün uşaqlarını heç olmasa qeydiyyata salıb. Amma kəbini olmayanlar haqqında bizdə ümumiyyətlə məlumat yoxdur. Əgər hazırda bizim sığınacaqda 30 uşaq varsa, onlardan 80 faizinin sənədləri yoxdur. Bu artıq bioloji ana və ataların “məsuliyyətindən” irəli gəlir”.
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, ailədaxili münaqişələr artdıqca, boşanmalar artdıqca, vətəndaş nigahları da çoxalır. Bu prosesin özəyində insanın qarşısındakı şəxslə uzun müddət münasibətinin davam edəcəyinə inamın olmaması durur. Qərb ölkələri ilə müqayisə aparırlar. Orda cütlük bəzən 10 ildən çox bir yerdə yaşayır, daha sonra nikaha girir: “Bildiyiniz kimi, bu cür cütlüklər ayrılanda da ən böyük çəkişmə mülk bölgüsü zamanı yaşanır. Bu da tərəflər arasında psixoloji güvənsizliyin yaranmasına gətirib çıxarır. Vətəndaş nikahından uşaq dünyaya gətirmək də təqdirəlayiq deyil. Amma nəzərə alın ki, əvvəllər vətəndaş nikahına qarşı ictimai qınaq var idi. Artıq bu qınaq əvvəlki gücə malik deyil. Ona görə də bu prosesin genişlənməməsi üçün maarifləndirmə aparmaq lazımdır”.
Günel CƏLİLOVA
