Orta ümumtəhsil məktəblərində ingilis dili fənninin tədris səviyyəsinin aşağı oldugu haqda dəfələrlə tənqidi fikirlər səsləndirilib və məktəblərdə danışıq dilinin öyrədilmədiyi bildirilib. Faktiki olaraq, bizim orta məktəblərdə ingilis dili danışıq səviyyəsində öyrədilmir. Onu da deyək ki, bizim məktəblərdə təchiz olunmuş ingilis dili sinifləri yoxdur, yaxud barmaqla sayılacaq qədərdir.
Artıq vəziyyət o həddə pisdir ki, Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu (ARTİ) ümumtəhsil müəssisələrində xarici dil tədrisinə dair islahat təklifləri ilə çıxış edib. ARTİ-nin direktoru Rüfət Əzizov deyib ki, çıxış yolu islahatlardır.
Təkliflər ARTİ-nin müvafiq şöbələrinin birgə araşdırmalarından və Elmi şurada müzakirələrdən sonra formalaşıb.
R.Əzizov qeyd edib ki, ölkədə ümumi təhsil məktəblərində xarici dil (əsasən ingilis dili) 1-ci sinifdən 11-ci sinfə qədər tədris olunur, lakin məzun olanların çoxu tədris aldığı xarici dildə fikirlərini rahat şəkildə ifadə edə bilmir. Ən bariz reallıqlardan biri budur ki, hazırda ümumtəhsil məktəblərində tədris olunan xarici dillər (ingilis, fransız, alman və rus) ali məktəblərə qəbul və buraxılış imtahanlarında yüksək nəticə göstərmək ehtiyacı üçün maraq dairəsindədir. Bu istiqamətdə isə, təəssüf ki, uzun müddətdir dil öyrənməkdən daha çox dil qaydaları öyrədilir. Bu isə insanın təbii dil öyrənmə qabiliyyəti ilə uzlaşmır.
Dillər üçün Ümumi Avropa İstinad Çərçivəsi (CEFR) fərqli ölkələrdən olan tələbələrin dil biliklərini müqayisə etmək imkanı yaradır. CEFR-in təqdim etdiyi sistem əsasında xarici dili mənimsəyən şagirdlər beynəlxalq dil biliklərini yoxlayan qiymətləndirmələrdə asanlıqla yüksək nəticə göstərirlər.
Xarici dil təmayüllü siniflər və gimnaziyaların yaradılması əhəmiyyətli həll yolu kimi təklif olunur. 5-10 faiz məktəblərdə gələcək 5 ildə xarici dilin intensiv tədrisinin təşkili hədəf olaraq təklif olunur.
Mövcud tədris planında ibtidai siniflərdə həftədə cəmi bir dəfə xarici dil dərsi keçilir. Nəzərə alsaq ki, bu yaş dövrü dil öyrənilməsi üçün ən uyğun vaxtdır, xarici dilə ayrılan vaxtın 1-2 saat artırılması məqsədəuyğun olardı. Dərsdənkənar məşğələlərdə xarici dildə sistemli tədbirlərin təşkili şagirdlərdə xarici dilə marağı artırmağa, xarici dildə nitq bacarıqlarının inkişaf etdirilməsinin davamlılığına nail olmağa imkan yarada bilər. Xarici dil təmayüllü siniflər və gimnaziyaların yaradılması da problemin əhəmiyyətli həll yollarından biridir. 5-10 faiz məktəblərdə gələcək 5 ildə xarici dilin intensiv tədrisinin təşkili hədəf olaraq təklif olunur.
Xarici dili öyrənmək üçün ən vacib şərtlərdən biri real dil mühitinin olmasıdır. Müəllim sinifdə bu mühiti yaratmağı bacarmalıdır. Müəllim hazırlığı xarici dillərin öyrədilməsində ən vacib amillərdən biridir. Etiraf etmək lazımdır ki, bu sahədə müəllimlərin səviyyəsi qənaətbəxş deyil. Müəllim tədris etdiyi dildə tam sərbəst danışa bilmirsə, kommunikasiya qura bilmirsə, həmin müəllimdən dərsi kommunikativ keçməyi necə tələb etmək olar? Xarici dili öyrənmək üçün ən vacib şərtlərdən biri real dil mühitinin olmasıdır. Azərbaycanda xarici dil tədris edən müəllim sinifdə bu mühiti yaratmağı bacarmalıdır. Müəllim xarici dil dərsində motiv yaratmalıdır. Dərs mühiti monoton olmamalı, bir metoddan istifadə olunmaqla keçirilməməlidir. Bu da sübut olunub ki, istənilən dərs prosesində şagirdin diqqəti 8-10 dəqiqədən sonra yayınır. Şagirdlərdə maraq oyatmaq məqsədilə bir neçə dəqiqədən sonra fəaliyyət növünü dəyişərək digərinə keçmək zəruridir.
Ümumiyyətlə, nə kimi islahatlar getməlidir ki, ingilis dilinin səviyyəsi qalxa bilsin?
“Problemdən çıxış yollarından biri xarici təcrübəni öyrənmək və tətbiq etməkdir ki, biz gecikmədən bunları etməliyik”
Xarici dillər üzrə tanınmış mütəxəssis, professor Həbib Zərbəliyev bizimlə söhbətində bildirdi ki, ARTİ-nin təklifləri ilə tanışdır. “5-10 faiz məktəblərin xarici dillərin tədrisi ilə intensiv məşğul olması müsbət haldır, ingilis dili saatlarının artırılması da yaxşı təklifdir, amma bunlar problemin kökündən həlli demək deyil. Bu problemin birdəfəlik kökündən həll edilməsinə ciddi ehtiyac var. İngilis dili ilə intensiv məşğul olan məktəblərin müəyyən faiz təşkil etməsi, dərs saatlarının artırılması və sair şagirdlərin müəyyən bir qisminin ingilis dilinə yiyələnməsinə səbəb olsa da, amma bütövlükdə sistemin inkişafına elə də ciddi təsir göstərməyəcək. Burada ilk növbədə müəllimin hazırlığına ciddi fikir verilməlidir. Əgər müəllim yüksək səviyyədə hazırlığa malik olarsa, ingilis dillinin tədris səviyyəsini kifayət qədər qaldırmaq mümkündür”.
H.Zərbəliyev hesab edir ki, müəllimin savadlı olması ilə yanaşı, xarici ölkələrin də təcrübəsilə tanış olmaq, başqa ölkələrdə ingilis dilinin hansı şəkildə öyrədildiyini müşahidə etmək mütləqdir. “Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində olan məktəblərdə ingilis dilinin öyrədilməsində ən müasir innovativ metodlar tətbiq edilir. Problemdən çıxış yollarından biri xarici təcrübəni öyrənmək və tətbiq etməkdir ki, biz gecikmədən bunları etməliyik. Tədrisin inkişafında istifadə edilən bütün innovativ metodların hamısını məktəblərimizdə tətbiq etməklə, ingilis dili də daxil olmaqla, xarici dilləri daha yüksək səviyyədə tədris edə, öyrədə bilərik” - deyə professor Zərbəliyev qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
