İstixana (parnik) torpaqdan əkin üçün bütün il boyu istifadə etməyə imkan verən texnologiyadır. Son illər istixanaların sayı artıb. Belə komplekslər Bakıətrafı kənd və qəsəbələrdə daha çoxdur. Xüsusən də Sabunçu, Xəzər və Suraxanı rayonlarında daha çox istixana təsərrüfatı fəaliyyət göstərir.
Ancaq Bakıətrafı kənd və qəsəbələrdə fəaliyyət göstərən istixanaların əksəriyyəti mövcud tələb və standartlara cavab vermir. Burada işçilərə yaradılan iş şəraiti ağırdır. Sözügedən istixana təsərrüfatlarında əsasən qadınlar işləyir. Belə ki, orada çalışan işçilərin 90 faizindən çoxu qadınlardır. Onların da əksəriyyəti son illər Bakıya köçən və kasıblıqdan əziyyət çəkən şəxslərdir ki, məcburiyyətdən parniklərdə işləyirlər. Burada başlıca problemlərdən biri ondan ibarətdir ki, istixana təsərrüfatlarında çalışan qadınlar, faktiki olaraq, qul kimi istismar edilir. Gecə saat 3-dən gündüz 17:00-a qədər işləyirlər. Gecə parniklərin xüsusi xidməti avtobusları onları işə aparır. Əmək Məcəlləsinə görə, 8 saatdan artıq işləmək qadağandır. Ancaq göründüyü kimi, istixana təsərrüfatlarında Əmək Məcəlləsi praktiki olaraq işləmir.
Maraqlıdır, illərdir istixanalarda müşahidə edilən bu özbaşınalığın kökündə nə dayanır?
“Müvafiq orqanlar sözügedən problemləri həll etmək istəyində deyil”
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən Əmək Hüquqlarının Müdafiəsi Liqasının sədri Sahib Məmmədov bunun səbəbini bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “Bu, özəl sektorda müşahidə edilən özbaşınalıqla əlaqədardır. İstixanalar da özəl sektora aid olduğu üçün orada bu cür özbaşınalıqlar yaşanır. İstixanalardakı iş şəraitini ümumiyyətlə yoxlayan yoxdur. Əvvəl də belə idi, amma 2015-ci ildən qanunvericiliklə Dövlət Əmək Müfəttişliyinin yoxlama aparmasına maratorium qoyulandan sonra vəziyyət lap pisləşdi. Baxmayaraq ki, ondan əvvəl də DƏM yoxlama aparıb nəsə üzə çıxarmırdı. Ona görə də mövcud problem təkcə istixanalarda yox, digər sahələrdə də var. Xüsusən də tikinti sektorunda elmentar iş rejiminə əməl olunmur, işçilərlə əmək müqaviləsi yoxdur. Varsa da, formal xarakterlidir. Heç kəs də onlara heç nə demir və deməyəcək də. Faktiki olaraq, bir sıra sahələrdə olduğu kimi, istixanalarda da işçilər istismar edilir. Nəticədə bütün bunlar insanların sağlamlığına çox ciddi ziyan vurur. İnsanlar müxtəlif xəstəliklərə tutulur. İstixanalarda müxtəlif zərərli kimyəvi maddələrdən istifadə olunur deyə, ora zərərli iş yeri sayılır. Özü də işçiləri normadan artıq işlədirlər. Bundan sonra hansısa addımların atılacağını gözləmirəm. Çünki bununla bağlı istək yoxdur. Yoxlamaları açıq elan edirlər, amma yoxlayıcı orqan gedib sahibkarla sövdələşir. Daha sonra yoxlamalara qadağa qoyurlar, bu zaman işçiləri daha çox istismar edirlər. Ona görə də indiki yanaşma ilə heç bir mexanizm görmürəm. Çünki ciddi tədbir görmək istəyən yoxdur. Müvafiq orqanlar sözügedən problemləri həll etmək istəyində deyil. Bununla bağlı DƏM-in yoxlama aparmaq səlahiyyəti var idi, ona da məhdudiyyət qoyulub. Məhdudiyyət olmasa belə, yenə nəticə gözləməyə dəyməz. Ona görə ki, DƏM işçilərinin sayı azdır. Onların sayı 230-250 nəfərdir. Şəffaf nəzarət etsələr belə, çatdıra bilməzlər. Çünki sayları azdır. Əmək qanunvericiliyində hər şey var. Yəni qanunvericilik qüsurlu olsa da, orada nəzarət imkanları, cərimələr var. Ancaq qanunvericilik işləmir. Başqa bir tərəfdən, işçilər özləri də bu cür istismar halları ilə mübarizə aparmağa meylli deyillər. Məsələnin bu tərəfi də var. Məsələn, istixanalarda 12 saat işləyib 300 manat pul alırlar. Sabah istixanalar 8 saatlıq iş rejiminə keçsələr, o zaman işçiyə 200 manat pul verəcəklər. Ona görə insanlar da maraqlıdır ki, çox işləyib çox pul alsınlar”.
Belə görünür ki, istixanalarda müşahidə edilən bu özbaşınalıqlar hələ uzun müddət davam edəcək.
Vidadi ORDAHALLI
