Azərbaycan dilinin müasir qloballaşma şəraitində qorunması, inkişaf etdirilməsi və təbliğ olunması, işləkliyinin təmin edilməsi ilə bağlı qanunvericilik bazası formalaşdırılsa da, ölkə başçısı tərəfindən konkret sərəncamlar verilsə də, Dövlət Proqramı qəbul edilsə də, amma Azərbaycan dilinin qorunması, inkişaf etdirilməsi üçün məsul olan qurumların, xüsusən də AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun bu istiqamətdə fəaliyyəti elə də diqqəti çəkmir. Düzdür, institut rəhbərliyi hər zaman bildirir ki, bu yöndə işlər görülür, Dövlət Proqamının icrası həyata keçirilir və sair.
Məsələ burasındadır ki, Dilçilik İnstitutunun Azərbaycan dilinin qorunması, inkişaf etdirilməsi, onun işləkliyinin təmin edilməsi və sair işlərdəki fəaliyyəti ekspertlər tərəfindən tez-tez tənqid edilir, dilçi alimlərin tənqidinə tuş gəlir.
Son dövrlər bu institutun adı daha çox qalmaqallarda, pul yeyintilərində, plagiatlıqda hallandırılır. Məsələ burasındadır ki, bu tənqidlərə rəhbərlik tərəfindən heç bir arqumentli cavab verilmir.
Xəbər yayılıb ki, Dilçilik İnstitutunun “Qaynar xətt”i ləğv edilib, bu sistem fəaliyyətini dayandırıb. Mətbuatda və sosial şəbəkələrdə gedən məlumatlara görə, AMEA-nın Dilçilik İnstitutunda “Qaynar xətt”in fəaliyyəti dayandırılıb, sistemi ləğv edilib, kompyuterlər sökülüb, otaq da hansısa şuraya verilib”.
Ekspertlər deyirlər ki, Dilçilk İnstitutunda “Qaynar xətt”in ləğv edilməsindən belə nəticəyə gəlmək olar ki, artıq bu qurum dil pozuntularına qarşı mübarizə aparmaq istəmir. Bəzi ekspertlər isə bildirirlər ki, Dillçilik İnstitutu dil pozuntularına qarşı ona görə mübarizəni dayandırır ki, onun əlində cəzalandırma üçün heç bir səlahiyyət yoxdur, yəni səlahiyyətsiz bir qurumdur.
Qeyd edək ki, Dilçilik İnstitutunda monitorinq şöbəsi də fəaliyyət göstərir, həmin şöbənin işi ana dilinin işləkliyinin təmin edilməsi, dil qaydalarını pozan qurumları, təşkilatları, KİV-i izləmək, hesabat hazırlayıb müvafiq təşkilatlara təqdim etməkdir.
“Biz bununla bağlı həyəcan təbili çalandan sonra Dilçilik İnstitutunda əl-ayağa düşüblər, mətbuata yanlış məlumat verirlər ki...”
Dilçilik İnstitutunun “Qaynar xətt”inin fəaliyyəti niyə dayandırıla bilər, bunun səbəbi nədir?
Bakı Dövlət Univeristetinin professoru Qulu Məhərrəmli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Dilçilik İnstitutunda “Qaynar xətt” sisteminin ləğv edilməsi həm böyük məsuliyyətsizlik, həm də cinayətdir.
“Qaynar xətt”in dayandırılmasından, ləğv edilməsindən ciddi narahat olduğunu deyən Q.Məhərrəmlinin sözlərinə görə, bu narahatlığın səbəbi ona görədir ki, normal ölkələrdə, xüsusi dil qurumları olan dövlətlərdə bu “Qaynar xətt” cəmiyyətdə gedən dil proseslərini araşdırmağın bir yoludur. “Bizdə də 2013-cü ildə Prezident İlham Əliyevin imzaladığı “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində düzgün işlədilməsi və dilçiliyin işlədilməsi ilə bağlı” Dövlət Proqramına (6.1.5 maddə ilə) əsasən, Dilçilik İnstitutunda “Qaynar xətt”in yaradılması zəruri hesab olunub. Əsas məqsəd isə müxtəlif yerlərdə, o cümlədən, küçə reklamlarında, ictimai iaşə müəssisələrində, ticarət obyektlərində rastımıza çıxan yazılarda mövcud olan nöqsanları görüb, bu barədə həmin “Qaynar xətt”ə məlumat verməkdən ibarətdir. Bu xəttin quraşdırılmasına həmin Dövlət Proqramının qəbulundan dərhal sonra başlanıb. 2014-cü ildə institutun mərhum direktoru, akademik Tofiq Hacıyev məni Monitorinq şöbəsinə işə dəvət edəndə qarşıya qoyulan əsas məqsədlərdən biri o idi ki, biz Dövlət Proqramının tələblərinə uyğun olaraq, “Qaynar xətt”i işə salaq. “Qaynar xətt”in yaradılması bizə çox çətinliklə başa gəlib. Ona görə ki, bunun üçün ayrıca maliyyə ayrılmamışdı, amma iş AMEA-ya və o vaxtkı Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyinə həvalə olunmuşdu. Amma bunun mexanizmi yox idi. Ona görə biz, ilk növbədə, ölkədə mövcud olan bütün “Qaynar xətt” təcrübəsini öyrəndik. Bunun üçün keçmiş Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyası, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi,Vergilər Nazirliyi, Təhsil Nazirliyi və bir çox qurumun “Qaynar xətt”inin fəaliyyətini öyrəndik, o təcrübəni ümumiləşdirdik.
Təbii, həmin dönəmlərdə çox ciddi çətinliklər olurdu, biz həmin çətinlikləri mərhum alim Tofiq Hacıyevin nüfuzundan istifadə edərək həll etməyə çalışırdıq. O, nazirliklərlə, Prezident Administrasiyasında bu işə məsul olan adamlarla danışıqlar aparırdı. Nəhayət, işlər qaydasına düşdü, biz Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyi ilə məsələni həll etməyə çalışdıq, lazımi göstərişlər verildi. Bütün texniki, maliyyə və təşkilati işlərin bir qismini nazirlik öz öhdəsinə götürdü. Keçmiş nazir Əli Abbasovla, müavinləri ilə davamlı olaraq bu işin üzərində çalışırdıq. Nəhayət, 2016-cı ilin əvvəllərində bu xətti işə salmağa nail olduq. Çoxları soruşur ki, bu “Qaynar xətt” nə iş görürdü? Bizim Dilçilik İnstitutunun “Qaynar xətt”inin digərlərindən fərqi o idi ki, iki funksiyanı yerinə yetirirdi. İnsanlar rastlaşdıqları dil qüsurları ilə bağlı “Qaynar xətt”ə zəng edib, məlumat verir, onun düzəldilməsini tələb edirdilər. O şikayətlər, müraciətlər qeydiyyata alınıb, sonrakı mərhələlərdə aidiyyəti qurumlara göndərilir, nöqsanların aradan qaldırılmasına nail olmağa çalışılırdı”.
Q.Məhərrəmli qeyd etdi ki, hazırda Dilçilik İnstitutu tərəfindən “Qaynar xətt”in bərpa edilməsi ilə bağlı məlumat yayılıb, amma bu məlumat həqiqəti əks etdirmir. “Hesab edirəm ki, “Qaynar xətt”i sökmək, onun bütün sistemini ləğv etmək, ilk növbədə, məsuliyyətsizlikdir. İkinci növbədə, qloballaşma şəraitində Azərbaycan dilinin işlədilməsi və inkişafı ilə bağlı Dövlət Proqramının tələblərindən irəli gələn o vəzifələri lazımı şəkildə dərk etməməkdir. Üçüncü bir ciddi məsələ, bu, adicə öz işinə bu dərəcədə etinasız yanaşmaqdır. Biz bununla bağlı həyəcan təbili çalandan sonra Dilçilik İnstitutunda əl-ayağa düşüblər, mətbuata yanlış məlumat verirlər ki, guya “Qaynar xətt”i bərpa ediblər, yəni o işləyir, amma tamamilə yanlış məlumatdır. Sadəcə, ora əlaqə telefonu qoyublar, o da saat 4-ə, 5-ə qədər zəng etsəniz, bəlkə orada adam ola bilər, sizə cavab verə bilər, amma bu saatlardan sonra zəng vursanız, sizə cavab verən olmayacaq. “Qaynar xətt” o deməkdir ki, onun adı qaynardır, sizi bu anda narahat edən bir məsələ ilə bağlı müraciət edirsiniz və sizə avtomat cavab verir, əgər orada mütəxəssis yoxdursa, sizin səsiniz yazılır, dərhal qeydiyyata düşür, səhərisi günü sizinlə əks əlaqə saxlayıb suallarınızı cavablandırırlar, qoyulan məsələ ilə bağlı lazımi yerlərə müraciət edirlər, daha doğrusu, etməlidirlər. Bu sistem bu institutda artıq yoxdur. Orada kimə isə otaq lazım olub, o otağı boşaldıblar, oradan kompyuterlər çıxarılıb, orada xüsusi server var idi, onu da daşıyıb başqa yerə aparıblar. Sonra həmin otağa Azərbaycan dilinin elektron bazasının yaradılması ilə bağlı daha bir qurğu qoyulmuşdu, onu da söküblər, oradan çıxarıblar. İndi o otaqda kim isə oturacaq, nəsə edəcək. Yəni bunların hamısını dövlət düşüncəsinin, milli düşüncənin olmamağıdır. Bu cür davranmaq olmaz. Təkcə özümün o “Qaynar xətt”in qurulmasında fəal iştirak etdiyimə görə demirəm. Özünüz heç nə yarada bilmirsinizsə, heç olmasa olanları qoruyun. Bu gün “Qaynar xətt” ona görə lazımdır ki, dilçilik elminin inkişafına kömək etsin. Dilçilik elmi nəzəri elm deyil, bu həm də tətbiqi elmdir. “Qaynar xətt” dil faktlarını toplamağa, dildə gedən prosesləri öyrənməyə, xalq dilinin havasını duymağa, mövcud nöqsanları qeydiyyata almağa, onları aradan qaldırmağa kömək edən bir vasitədir. Yəni bu cür müasir texnoloji sistemdən bəhrələnmək əvəzinə, biz onu söküb kənara atırıq, belə olmaz. Mən onu tənqid etmişəm, sağ olsunlar, həm media, həm ziyalılar, həm ictimaiyyət nümayəndələri buna reaksiya verib. Amma onlar bundan sonra nə edəcəklər? Mən onu bilmirəm. Amma paradoks budur, bir tərəfdən dövlət dilə qayğı göstərir, hazırda dilin qanunvericilik bazası çox möhkəmdir, 20-dən çox sənəd qəbul olunub. Dövlət dili haqqında qanun var. Dillə bağlı Dövlət Proqramı qəbul edilib, biz Azərbaycan dili və Əlifbası gününü qeyd edirik, xüsusi Dilçilik İnstitutu var, bu yaxınlarda Dövlət Dil Komissiyasının nəzdində Monitorinq Mərkəzi yaradıldı. Bunların hamısı dövlətin dil siyasətinin ifadəsidir. Amma bunu icra edən adamlar təəssüf ki, özlərinin şəxsi maraqları üzərində qururlar. “Mənə bu otaq lazımdır”, “mənim qohumuma bu otaq lazımdır”, “buradan “Qaynar xətt”i çıxarım, gətirim dostumu bu otaqda otursun” kimi düşüncə ilə işləmək olmaz. Hesab edirəm ki, indiki halda o cür davranışlara yol vermək bu xalqın milli heysiyyəti ilə oynamaqdır. Yəni dilə xidmət etməli olan adamlar, faktiki, dövlətin dil siyasətinə qarşı çıxırlar. Bunu da mən bağışlanmaz səhv hesab edirəm, hətta bunu cinayət adlandırmışam” - deyə Q.Məhərrəmli bildirdi.
İradə SARIYEVA
