Ölkəmizin əsas strateji müttəfiqi olan Türkiyə bu gün ən ucuz qazı Azərbaycandan alır. Eyni zamanda Azərbaycandan idxal edilən qaz Türkiyə üçün əsas etibarlı mənbə də sayılır. Çünki digərlərindən fərqli olaraq, Azərbaycandan Türkiyəyə qaz ixracı sabitdir. Bütün bunların nəticəsidir ki, Ankara Bakıdan daha çox mavi yanacaq idxalında maraqlı olduğunu bəyan edir.
Hadisələrin real gedişi əslində yaxın tezlikdə Azərbaycanın Türkiyənin qaz bazarında mövqelərinin daha da güclənməsini istisna etmir. Bunun əsas səbəblərindən biri də odur ki, Rusiyanın "Qazprom" şirkəti yalnız qaz ixracını saxlamaqla Türkiyənin daxili bazarından tamamilə çıxa bilər. Bu barədə "Kommersant" qəzetinə danışan mənbənin bildirdiyinə görə, "Qazprombank" Rusiya qazının Türkiyəyə idxalını həyata keçirən "Avrasia" və "Enerco" şirkətlərində 60% paya malik olan "Promak" şirkətindən çıxış işlərini tamamlayır: "Promak" 2014-cü ildə "Qazprombank" və "Akfel Holding"in birgə müəssisəsi olaraq yaradılıb. "Qazprombank"ın bu müəssisədə 40%, "Akfel Holding"in isə 60% payı olub. Daha öncə "Qazprom"un İdarə Heyətinin sədr müavini Aleksandr Medvedyev şirkətin Türkiyədə digər aktivi olan "Bosphorus gas"ın satış planından danışıb: "Türkiyə bazarı "gözlənilməz"dir və lirənin zəifləməsi, tariflərin tənzimlənməsinə görə cəlbediciliyini itirir".
Mənbənin bildirdiyinə görə, bu məsələdə "Bosphorus" şirkətinin 2016-cı ildə təxminən 100 milyon avro zərərlə işləməsi vacib faktor olub. "Bosphorus gas" şirkətində "Qazprom"un payı 71%-dir. "Qazprom" bu şirkətdəki payını hazırda 29% paya malik olan "Sen Group" şirkətinə satır. Mənbə qeyd edib ki, "Qazprom"un Türkiyə bazarından çıxması qazın qiyməti ilə bağlı danışıqlarda mövqeyini möhkəmləndirə bilər. Amma o da faktdır ki, "Qazprom" Türkiyə bazarından getməklə qaz qiymətində heç də istədiyi qiyməti diqtə edə bilməyəcək. Əsas səbəb odur ki, Türkiyə başqa mənbələrdən, xüsusən də Azərbaycandan daha böyük həcmdə qaz almaq istəyir və gələn ildən TANAP-ın işə düşməsilə bu mümkün ola biləcək. "SOCAR Turkey Enerji A.Ş."nin (STEAŞ) baş direktoru Zaur Qəhrəmanov bildirir ki, Azərbaycan təbii qazının Türkiyəyə və bu ölkədən də Avropaya nəqlini nəzərdə tutan TANAP layihəsi üzrə işlərin 75 faizi tamamlanıb. O qeyd edib ki, layihədə işlər qrafik üzrə gedir: "Gələn ilin yanvar ayında boru kəmərinə təbii qazın vurulması sınaqlarına başlanacaq. Həmin vaxt boru kəmərinin tikintisi yekunlaşacaq və qazla yoxlanacaq. 2018-ci ilin ortalarında isə TANAP boru kəməri tam hazır olacaq".
Bundan əlavə, bəllidir ki, TANAP-la Türkmənistan qazının ixrac edilməsinə həm Azərbaycan, həm də Türkiyə böyük maraq göstərir. Türkiyənin Energetika və Təbii Ehtiyatlar Nazirliyinin tranzit boru kəmərləri departamentinin rəhbəri Reha Aykul Muratoğlu da bildirir ki, TANAP-da, ümumiyyətlə "Cənub Qaz Dəhlizi"ndə Türkmənistana da yer tapılacaq. Neftin və qazın tranzitində Türkiyənin rolu barədə danışan Muratoğlu bildirib ki, Türkiyə neftin və qazın ən iri istehsalçıları və istehlakçıları arasında yerləşir:"Neft ehtiyatlarının 60 faizi və sübut edilmiş qaz ehtiyatlarının 72 faizi bu regionun payına düşür. İki energetik infrastruktur - Bakı-Tiflis-Ceyhan və İraq-Türkiyə neft kəmərləri Türkiyənin ərazisindən keçir. "Cənub Qaz dəhlizi" layihəsi və onun tərkib hissəsi olan TANAP boru kəmərinin Türkiyə ərazisindən keçən hissəsinin böyük bir qismi artıq inşa edilib və Avropa 2018-ci ildə bu kəmərlə ilk qazı alacaq, 2020-ci ildə isə qaz nəqlinin həcmi 10 milyard kubmetrə qədər artacaq. "Cənub Qaz Dəhlizi" layihəsi reallaşanda enerji ehtiyatlarının nəql edilməsi imkanı artacaq. "Cənub Qaz Dəhlizi"ndə Türkmənistana da yer tapılacaq".
Bütün bunlar Azərbaycan və onun üzərindən Türkiyəyə daha çox qaz getməsini istisna etmir. Bu isə o deməkdir ki, Rusiya Türkiyənin qaz bazarından çıxdıqdan sonra onun yerini Azərbaycan dolduraraq qardaş ölkənin enerji bazarında mövqelərini gücləndirəcək. TANAP işə düşdükdən sonra bu, daha asan şəkildə reallaşacaq.
Xatırladaq ki, TANAP Türkiyə-Gürcüstan sərhədində Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinə, Türkiyə-Yunanıstan sərhədində isə TAP qaz boru kəmərinə birləşəcək. Boru kəmərinə tələb olunan kapital xərcləri 8,5 milyard dollardır. Layihə üzrə Azərbaycan şirkətlərinin xərclərinin 2020-ci ilədək ümumilikdə 6,2 milyard dollar olacağı nəzərdə tutulur. Boru kəmərinin ilkin ötürücülük qabiliyyəti 16 milyard kubmetrdir və sonradan bu həcmin 31 milyard kubmetrədək artırılması imkanı var.
Tahir TAĞIYEV
