Bu gün Avropanın, eləcə də Azərbaycanın maraq dairəsində olan məsələlərdən biri də Orta Asiyanın enerji resurslarının ölkəmiz üzərindən Qərbə daşınmasıdır. Xüsusən də məşhur "Transxəzər" qaz kəmərinin çəkilməsi, onun vasitəsilə böyük qaz ehtiyatlarına malik Türkmənistanın bu resursunun Avropaya çatdırılmasına böyük maraq var.
Hadisələrin gedişi isə Türkmənistanın özü üçün "Transxəzər"in gedərək daha böyük əhəmiyyət kəsb etməyə başladığını göstərir. Çünki rəsmi Aşqabad qaz bazırını əhəmiyyətli dərəcədə itirib. Rusiya artıq bu ölkədən qaz almır. İranla mübahisələr isə böyüyür. Hazırda Türkmənistan yalnız Çinə qaz satır ki, burada da qiymətlər istənilən həddə deyil. Amma "Transxəzər" çəkilərsə, türkmən qazı Avropaya, yəni daha sərfəli bazara çıxacaq. Bunun üçün isə "Transxəzər"in reallaşması mütləqdir və Aşqabadda da artıq bu reallığı yaxşı dərk edirlər, xüsusən də İranla artan mübahisələr fonunda.
Qeyd edək ki, tərəflər münasibətlərini artıq Beynəlxalq Arbitraj Məhkəməsində çözməyə hazırlaşır. İran Milli Qaz Şirkətinin rəhbəri Həmid Rıza Araki bildirir ki, Aşqabad idxal olunan təbii qazın qiymətinin aşağı salınması ilə bağlı Tehranın şərtlərini qəbul etməzsə, Türkmənistana qarşı Beynəlxalq Arbitraj Məhkəməsində iddia qaldırılacaq. Bununla yanaşı, Türkmənistan ötən qış "mavi yanacağı"n tədarükünə dair müqaviləni pozduğuna görə İran "Türkmənqaz" dövlət konsernindən kompensasiya alacağına ümid edir. İndilikdə Tehranın Aşqabaddan hansı məbləğdə kompensasiya tələb etdiyini açıqlamayan Araki bildirib ki, kompensasiya məbləği iddiada əksini tapıb və həmin iddia Aşqabada da təqdim edilib. Xatırladaq ki, İran və Türkmənistan arasında qaz qalmaqalı 2016-cı ilin sonlarında başlayıb. "Türkmənqaz" qaz satışı ilə əlaqədar İran Milli Qaz Şirkətindən 1,8-2 milyard dollar tələb edib. Bildirilir ki, bu borc 2008-2009-cu illərdə yaranıb. Həmin müddətdə İran qaz idxalını artırmağa məcbur olub. Əvəzində Türkmənistan satılan qazın tarifini kəskin artırıb. İran prezidenti Həsən Ruhanin administrasiyası iddia edir ki, son 3 il ərzində borcunu ödəyib. Bundan öncəki borclar isə sabiq hökumətin dövründə yaranıb. Aşqabad isə, hakimiyyətdə kimin olmasından asılı olmayaraq, borcunun ödənilməsini tələb edir. Uzun müzakirələrdən sonra tərəflər qarşılıqlı razılığa gəlib. Lakin Aşqabad iddia edir ki, İran yenidən Türkmənistanın məsələnin nizamlanması ilə bağlı irəli sürdüyü təkliflərə məhəl qoymur. Bu səbəbdən Türkmənistan 1 yanvar 2017-ci ildən İrana qaz ixracını dayandırıb. Hadisələrin real gedişi tərəflərin bu məsələdə razılığa gələ biləcəyinin böyük sual altında olduğunu göstərir. Elə bu səbəbdən Türkmənistanın maraq dairəsində olan məsələlərdən biri "Transxəzər"in reallaşmasıdır. İndiki durum da "Transxəzər"in reallaşması üçün yeni əlverişli məqamın yarandığını göstərir. Bu fonda Xəzərin hüquqi statusunun müəyyən edilməyə yaxın olması da prosesə yeni təkan verə bilər. Xatırladaq ki, Rusiya sərhədinin MDB ölkələri ilə delimitasiya və demarkasiyası üzrə xüsusi nümayəndəsi, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin xüsusi tapşırıqlar üzrə səfiri İqor Bratçikov bu günlərdə dənizin status məsələsinin çözülməyə çox yaxın olduğunu bildirib: "Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı Konvensiya layihəsi, demək olar ki, imzalanmaya hazırdır". O bildirib ki, konvensiya layihəsinin böyük bir hissəsi razılaşdırılıb: "Bu hissələr bütün beş tərəfin tələblərini balanslaşdırır və heç bir tərəfin milli maraqları ilə ziddiyyət təşkil etmir. Demək olar ki, bir-iki məsələ qalıb. Biz həqiqətən də yekun mərhələyə yaxınlaşmışıq və ölkə liderlərinə imzalamaq üçün təqdim edə biləcəyimiz yaxşı bir sənəd ərsəyə gətirmək şansımız var".
Xəzərin hüquqi status probleminin həlli isə "Transxəzər"in çəkilişini tezləşdirə bilər. Digər tərəfdən, Avropanın tam dəstək verdiyi bu layihə həyata keçərsə, Türkmənistanda bu ölkənin qazının ən böyük alıcısı olan Çinin təsirləri azalacaq, həmçinin, Aşqabadın enerji məsələsində Rusiya və İran arasında qalması da aradan qalxacaq. Xatırladaq ki, "Transxəzər" ideyası 20 il əvvəl gündəmə gəlib. O vaxt Türkmənistanla Türkiyə arasında qazın alqı-satqısına dair kommersiya sazişi imzalanıb. Həmin sazişə əsasən, Türkiyə "Transxəzər" kəməri vasitəsilə ildə 30 milyard kubmetr qaz almağa dair öhdəliyi 2000-ci idən başlayaraq öz özərinə götürüb. 1999-cu ilin əvvəlində artıq layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırılmış layihəsi mövcud idi və "Transxəzər" kəmərinin 28 ay müddətində həm türkmən hissəsinin, həm də sualtı hissəsinin tikilməsini başa çatdırmaq nəzərdə tutulurdu. Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən keçəcək yerüstü hissə Ərzurumda başa çatmalı idi. Elə o vaxtdan həm Rusiya, həm də İran Transxəzər qaz kəmərinin əleyhinə müxtəlif səviyyələrdə iş aparır. Amma Xəzərin hüquqi statusunun həllinin tapılması "Transxəzər"i həyata keçirməyə imkan verə bilər. ABŞ və Avropa İttifaqı da "Transxəzər" kəmərinin çəkilişinə hərtərəfli dəstək verməyə hazır olduqlarını bildirir. Eləcə də "Transxəzər" layihəsi gerçəkləşərsə, bu, "Cənub Qaz Dəhlizi"nin vacib hissəsi olacaq. Belə vəziyyət tranzit ölkə kimi Azərbaycanın enerji bazarlarında mövqeyini daha da gücləndirəcək.
Tahir TAĞIYEV
