Sədrəddin Soltan: "İranda söz verib əməl etməmək və manevr etmək ənənəsi var"
İranın ali rəhbəri Müctəba Xamenei son müraciətlərinin birində bildirib ki, ABŞ-la əldə olunan razılaşmanı və ya bəyannaməni ilkin mərhələdə dəstəkləməyib və bu məsələyə fərqli yanaşması olub. Lakin o, prezidentin və Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibinin təkidli müraciətlərini nəzərə alaraq həmin qərara razılıq verdiyini qeyd edib.
Bu bəyanatı siyasi baxımdan necə şərh etmək olar? Xamenei bu fikirlə sadəcə qərarın kollektiv şəkildə qəbul edildiyini vurğulayır, yoxsa mümkün uğursuzluq halında özünü siyasi məsuliyyətdən qismən uzaqlaşdırmağa çalışır?
Başqa sözlə, onun "mən bu qərarın tərəfdarı deyildim, lakin prezidentin və Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Məhəmməd Bağır Zülqədrin israrını nəzərə alaraq razılıq verdim" ifadəsi gələcəkdə baş verə biləcək mənfi nəticələrə görə məsuliyyətin əsas hissəsini həmin şəxslərin üzərinə yönəltmək cəhdi kimi qiymətləndirilə bilərmi?
İranın siyasi sistemi və hakimiyyət münasibətləri kontekstində belə bir bəyanat sonradan uğursuzluğun günahkarlarının müəyyənləşdirilməsi, siyasi məsuliyyətin bölüşdürülməsi və ya həmin vəzifəli şəxslərin kənarlaşdırılması üçün əvvəlcədən hazırlanmış siyasi mövqe hesab oluna bilərmi?
Orta Doğu Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri, siyasi şərhçi Sədrəddin Soltan məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, İran hakimiyyətinin beynəlxalq razılaşmalara münasibətdə həmişə geri çəkilmək üçün özünə imkan saxlaması artıq ənənə halını alıb.
“Məsələn, 1988-ci ildə İraqla atəşkəs rejimi barədə müqavilə imzalanarkən İranın o vaxtkı ali rəhbəri Ayətullah Xomeyni bəyan etmişdi ki, bu sənədə imza atmaq onun üçün zəhər içmək kimidir. O, faktiki olaraq bu qərarı ağır güzəşt kimi təqdim etmişdi.
2015-ci ildə İranla altılıq ölkələri arasında Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı (JCPOA) imzalandıqdan sonra isə Əli Xamenei bu addımı "qəhrəmancasına güzəşt" kimi qiymətləndirmişdi. Sonrakı dövrdə ABŞ müqavilədən çıxdıqdan sonra Tehran hakimiyyəti həmin danışıqların əsas simalarından olan xarici işlər naziri Məhəmməd Cavad Zərifi sərt şəkildə tənqid etdi. Hətta, onu vətən xaini adlandırmaqdan belə çəkinmədilər. Xamenei də həmin təcrübəni əsas gətirərək ABŞ-la, xüsusilə Donald Trampla danışıqları mənasız hesab etdiyini bildirdi.
Son günlər İran İslam Şurası Məclisinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının sədr müavini Seyid Mahmud Nəbəvian bəyan edib ki, ali rəhbər Müctəba Xamneyinin danışıqlarla bağlı 13 maddədən ibarət gizli mesajı olub. Həmin mesajda ABŞ tərəfindən irəli sürülmüş şərtlərin qəbul edilmədiyi və danışıqlar aparan nümayəndə heyətinin səlahiyyət həddini aşdığı qeyd olunur.
Digər tərəfdən, Müctəba Xamneyinin həmin çıxışını və ya müraciətini heç kim görməyib və eşitməyib. Deməli, ali rəhbərin adından belə açıqlamaların verilməsi ehtimalı da istisna deyil. Çünki fevralın 28-dən bu günə qədər Müctəba Xamneyi ictimaiyyət qarşısında görünməyib və onun səhhəti ilə bağlı müxtəlif ehtimallar səsləndirilir.
Hesab edirəm ki, ola bilsin, o, atası Əli Xameneinin dəfn mərasimində ictimaiyyət qarşısına çıxsın, təbii ki, səhhəti buna imkan verərsə.
Ümumiyyətlə, İranda ifadələrlə oynamaq, manevr etmək, söz verib əməl etməmək ənənəsi mövcuddur. Məhəmməd Rza Pəhləvinin dövründə baş nazir Əhməd Qəvamın Stalinlə anlaşması olmuşdu. Qəvam Stalinə vəd vermişdi ki, İranın şimalındakı neft yataqlarının istismarı ilə bağlı SSRİ-yə müəyyən imkanlar yaradılacaq. Bunun müqabilində Stalin sovet qoşunlarının İran Azərbaycanından çıxarılmasına razılıq vermişdi. 1946-cı ilin mayında əldə olunan razılaşmaya əsasən SSRİ qoşunları bölgəni tərk etdi. Lakin sonradan İran parlamenti Əhməd Qəvamın imzaladığı sənədi ratifikasiya etmədi. Buna bənzər çoxsaylı faktlar mövcuddur.
Bu baxımdan ABŞ ilə İran arasında imzalanmış 14 bəndlik qarşılıqlı anlaşma memorandumu da yalnız çərçivə sənədi sayıla bilər. Bununla belə, əsas istiqamətlər artıq müəyyənləşdirilib və həmin istiqamətlər üzrə danışıqlar davam edir.
Tehran hakimiyyəti perspektivdə öz mövqeyini qorumaq və manevr imkanlarını itirməmək üçün belə fikirləri ictimai rəyə təqdim edir. Çünki İran hakimiyyəti nə özündən tam arxayındır, nə də qarşı tərəfə etibar edir. Hər iki tərəfdə ciddi etimadsızlıq mövcuddur.
Bu etimadsızlığın aradan qaldırılması üçün ilk növbədə Hörmüz boğazının açılması vacibdir. Müctəba Xamneyinin adından yayılan həmin fikirlərin nə dərəcədə ona məxsus olması da sual doğurur. Bu məlumatların SEPAH tərəfindən yayılması ehtimalı istisna deyil. Bütün hallarda, əgər Müctəba Xamneyinin yazı yazmaq və ya sosial şəbəkələr vasitəsilə mövqe bildirmək imkanı varsa, onun cəmiyyətdən gizlənməsi artıq İran hakimiyyətinin zərərinə işləyən amilə çevrilir”.
Dəniz NƏSİRLİ
