Mehmet Gökhan Özçubukçu: “Bu cür tələblərin avtomatik olaraq dövlət siyasəti ilə eyniləşdirilməsi doğru analitik yanaşma olmaz”
Ukrayna Nazirlər Kabinetinin saytında 41/010118-26ep nömrəli petisiya dərc olunub. Petisiya Ukraynada türk seriallarının yayımına məhdudiyyətlər qoyulmasını tələb edir. Petisiya müəllifi Maksim Rekanın sözlərinə görə, efirlərdə xarici serialların üstünlük təşkil etməsi Ukrayna film istehsalına tələbatı azaldır ki, bu da yerli kino sənayesinin və mədəni məkanın inkişafına mənfi təsir göstərir.
“Müharibə və milli kimliyin gücləndirilməsi zərurəti kontekstində Ukrayna media məhsullarının inkişafı üçün əlverişli şərait yaratmaq, Ukrayna rejissorlarını, ssenaristlərini, aktyorlarını və prodüserlərini dəstəkləmək vacibdir. Reklam və kontent yayımlarından əldə edilən vəsait milli mədəni məhsulların inkişafına töhfə verməlidir", - petisiya müəllifi vurğulayır.
Reka hesab edir ki, bu cür tədbirlər Ukrayna mədəniyyətinin inkişafına, milli istehsalçıların dəstəklənməsinə və Ukraynanın informasiya məkanının gücləndirilməsinə töhfə verəcək.
Petisiya 15 iyun tarixində, beş gün sonra internetdə dərc olunsa da, onu yalnız yeddi nəfər imzalayıb. Hökumətin petisiyanı nəzərdən keçirməsi üçün 25.000 imza lazımdır. Bunun üçün hələ 87 gün var.
Birincisi, Ukraynada türk filmlərinin yayılmasının qadağan olunması, dayandırılması barədə çağırış hökumətdən gələn siyasi kampaniya ola bilərmi?
İkincisi, həmin o petisiyanın indiyə qədər az maraq kəsb etməsi nə ilə bağlıdır? Yəni ictimaiyyət bu petisiyaya dəstək vermir. Amma bu başlayıbsa o deməkdirmi ki, bu Ukrayna hakimiyyəti tərəfindən başladılmış bir siyasi prosesdir?
Beynəlxalq münasibətlər mütəxəssisi, türkiyəli ekspert Mehmet Gökhan Özçubukçu baki-xeber.com-a şərhində bildirdi ki, bu cür təşəbbüsləri qiymətləndirərkən, məsələyə yalnız “türk televiziya seriallarının Ukraynada yayımına məhdudiyyət qoyulması” müstəvisində baxmaq kifayət etmir: “Əslində bu müzakirə daha geniş çərçivədə media siyasətləri, mədəni suverenlik, milli kimlik quruculuğu və müharibə şəraitinin yaratdığı sosial həssaslıqlar kontekstində oxunmalıdır. Xüsusilə müharibə vəziyyətində olan Ukrayna kimi ölkələrdə mədəni istehsal və media istehlakı çox vaxt yalnız iqtisadi və ya bədii məsələ olmaqdan çıxaraq birbaşa kimlik və təhlükəsizlik müzakirələrinin tərkib hissəsinə çevrilə bilir.
Ukrayna Nazirlər Kabinetinin internet saytında yer alan 41/010118-26ep nömrəli petisiyada irəli sürülən fikirlər və Maksim Reka tərəfindən ortaya qoyulan arqumentlər bu kontekstdə qiymətləndirildikdə, daha çox yerli mədəni istehsalı qorumaq və gücləndirmək refleksi ilə əlaqələndirilə bilər. Xarici serial və film məzmununun çoxluğunun yerli kino sənayesi üzərində təzyiq yaratdığı, yerli istehsalların görünürlüyünü azaltdığı və nəticə etibarilə mədəni istehsal potensialını zəiflədə biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar bir çox ölkənin media siyasətlərində vaxtaşırı qarşılaşılan müzakirə sahəsidir. Bu vəziyyət yalnız Ukraynaya xas deyil, Avropadan Asiyaya qədər bir çox ölkədə oxşar şəkildə “yerli məzmunun qorunması” yönündə tənzimləyici yanaşmalar gündəmə gələ bilir.
Birinci suala, yəni Türk seriallarının Ukraynada yayımının məhdudlaşdırılmasına dair çağırışların yuxarıdan yönləndirilən siyasi kampaniya olub-olmaması məsələsinə gəldikdə, mövcud məlumatlar əsasında belə bir qiymətləndirməni qəti şəkildə etmək mümkün deyil. Sözügedən təşəbbüslərin daha çox fərdi təşəbbüslər, vətəndaş platformaları və ya müəyyən peşə qruplarının mədəni narahatlıqları çərçivəsində ortaya çıxdığı görünür. Bu cür tələblərin avtomatik olaraq dövlət siyasəti ilə eyniləşdirilməsi doğru analitik yanaşma olmaz”.
Mehmet Gökhan Özçubukçunun fikrincə, lakin burada vacib məqam budur ki, bu cür fərdi və ya vətəndaş təşəbbüsləri zamanla ictimai siyasət müzakirələrinə zəmin yarada bilər. “Yəni bir petisiya birbaşa dövlət siyasəti olmasa belə, media və mədəniyyət sahəsində ictimai gündəmi formalaşdıran müzakirə başlanğıcı funksiyası daşıya bilər.
İkinci suala, yəni sözügedən petisiyaya aşağı səviyyəli iştirakın nə ifadə etdiyi məsələsinə baxıldıqda, bu vəziyyət bir neçə fərqli şəkildə şərh oluna bilər. İlk növbədə, aşağı imza sayı məsələnin Ukrayna cəmiyyətinin geniş təbəqələri tərəfindən prioritet problem kimi qəbul olunmadığını göstərir. Müharibə şəraitinin yaratdığı intensiv siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik yönümlü gündəm daxilində mədəni məzmunların yayım siyasəti cəmiyyətin əsas gündəm maddələri arasında yer almır. Buna görə də Türk seriallarının mövcudluğu Ukrayna ictimaiyyətində genişmiqyaslı sosial reaksiya yaratmır və daha çox məhdud müzakirə sahəsində qalır.
Bununla yanaşı, bu vəziyyət eyni zamanda Türk seriallarının Ukraynada tamamilə rəddedici bir qavrayışa malik olmadığını, əksinə müəyyən izləyici kütləsi tərəfindən istehlak edildiyini və mədəni dövriyyənin bir hissəsinə çevrildiyini də göstərir. Mədəni məhsulların sərhədlər aşan təbiəti nəzərə alındıqda, televiziya serialları yalnız əyləncə məzmunu deyil, eyni zamanda ölkələrarası mədəni qarşılıqlı təsirin vasitəsi kimi də qiymətləndirilir. Türkiyənin televiziya serialları Türkiyə-Ukrayna münasibətləri perspektivindən baxıldıqda isə, Türk seriallarının Ukraynadakı görünürlüğü ətrafında aparılan müzakirələrin ikitərəfli münasibətlərin ümumi gedişatını müəyyən edən əsas elementdən çox, “yumşaq güc” və mədəni diplomatiya sahəsində ortaya çıxan ikinci dərəcəli dinamika olduğu söylənilə bilər. Türkiyə ilə Ukrayna arasındakı münasibətlər son illərdə yalnız diplomatik deyil, eyni zamanda iqtisadi, təhlükəsizlik və müdafiə sənayesi sahələrində də nəzərəçarpacaq şəkildə dərinləşmiş və strateji xarakter qazanmışdır. Bu çərçivədə mədəni məzmunlarla bağlı müzakirələrin iki ölkə arasındakı yüksək səviyyəli siyasi və strateji gündəmin önünə keçməsi gözlənilmir.
Xüsusilə Qara dəniz hövzəsindəki geosiyasi proseslər Türkiyə və Ukraynanı regional təhlükəsizlik arxitekturası baxımından bir-birinə yaxınlaşdıran mühüm amillərdən biridir. Türkiyənin Ukraynanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə verdiyi siyasi dəstək müharibə prosesi boyunca açıq şəkildə müşahidə olunmuş, eyni zamanda humanitar yardım, diplomatik təmaslar və vasitəçilik təşəbbüsləri ilə bu münasibət çoxölçülü bir xarakter almışdır. Buna görə də ikitərəfli münasibətlər yalnız mədəni qarşılıqlı təsirlərlə məhdudlaşmayan, daha geniş strateji tərəfdaşlıq çərçivəsində qiymətləndirilir.
İqtisadi münasibətlər baxımından da Türkiyə Ukraynanın mühüm ticarət tərəfdaşlarından biri olaraq qalır, tikinti, logistika, kənd təsərrüfatı və müdafiə sənayesi kimi sahələrdə qarşılıqlı asılılıq münasibətləri güclənməkdədir. Bu vəziyyət iki ölkə arasında formalaşan müsbət siyasi atmosferin mədəni sahələrə də dolayı şəkildə təsir göstərməsinə şərait yaradır. Buna görə də Türk seriallarının Ukraynadakı mövcudluğu yalnız mədəni istehlak məsələsi deyil, eyni zamanda Türkiyənin qlobal miqyasda inkişaf edən “serial ixracı” və mədəni görünürlük strategiyasının bir uzantısı kimi də dəyərləndirilə bilər.
Bu nöqtədə sözügedən müzakirələrin ikitərəfli münasibətlərdə gərginlik yaratma potensialı olduqca məhduddur. Çünki Türkiyənin Ukrayna ilə münasibətlərində əsas müəyyənedici faktorlar daha yüksək miqyaslı strateji mövzulara əsaslanır. Müdafiə sənayesi əməkdaşlığı, pilotsuz uçuş aparatları texnologiyaları, Qara dəniz təhlükəsizliyi, yenidənqurma prosesləri və enerji xətləri kimi sahələr ikitərəfli münasibətlərin əsas sütunlarını təşkil edir. Buna görə mədəni məzmunlarla bağlı məhdud miqyaslı müzakirələr daha çox ictimai rəy səviyyəsində simvolik xarakter daşıyan və uzunmüddətli strateji münasibətlərə birbaşa təsir etməyən mövzular kimi qəbul edilir.
Bundan əlavə, Türkiyənin “yumşaq güc” potensialı baxımından qiymətləndirildikdə, televiziya serialları mühüm mədəni diplomatiya alətinə çevrilmişdir. Türk seriallarının Ukrayna da daxil olmaqla bir çox ölkədə geniş tamaşaçı kütləsinə çatması Türkiyənin mədəni görünürlüğünü artırır və cəmiyyətlərarası qarşılıqlı təsiri gücləndirir. Bu baxımdan Ukraynada Türk seriallarına dair mümkün məhdudlaşdırma müzakirələri Türkiyə üçün birbaşa siyasi məsələ deyil, mədəni təsir sahəsinin təbii bir hissəsi kimi dəyərləndirilir”.
Mehmet Gökhan Özçubukçu qeyd etdi ki, digər tərəfdən, Ukraynanın müharibədən sonrakı yenidənqurma prosesi və Avroatlantik inteqrasiya hədəfləri nəzərə alındıqda, ölkənin media və mədəniyyət siyasətlərində müəyyən qoruyucu tendensiyaların ortaya çıxması da anlaşılandır: “Lakin bu cür tendensiyalar Türkiyə ilə münasibətlərdə struktur gərginlik yaratmaqdan çox, qlobal miqyasda bir çox ölkənin üzləşdiyi mədəni sənaye rəqabətinin bir təzahürü kimi qiymətləndirilməlidir.
Nəticə etibarilə Türkiyə–Ukrayna münasibətləri yüksək səviyyəli strateji əməkdaşlıq, qarşılıqlı siyasi dəstək və inkişaf edən iqtisadi bağlar üzərində qurulmuş çoxqatlı bir struktura malikdir. Bu çərçivədə Türk serialları ilə bağlı müzakirələrin ikitərəfli münasibətlərin əsas oxunu müəyyən etməsi deyil, daha çox mədəni qarşılıqlı təsir sahəsində məhdud və dövri bir müzakirə mövzusu olaraq qalması gözlənilir. Bu vəziyyət iki ölkə arasındakı münasibətlərin dayanıqlığını və çoxölçülü xarakterini də ortaya qoyur”.
İradə SARIYEVA
