Azərbaycan dövləti müstəqillik dövrü ərzində məcburi köçkün ailələrinin sosial müdafiəsinin təmin edilməsini daim prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirib. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində doğma yurdlarından didərgin düşmüş yüz minlərlə vətəndaş uzun illər ərzində dövlətin xüsusi diqqət və qayğısı ilə əhatə olunub, onların yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması, sosial rifahının yüksəldilməsi və təhsil imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirilib.
Bu gün ölkəmiz yeni tarixi mərhələyə qədəm qoyub. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa olunması, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinin aparılması, Böyük Qayıdış proqramının uğurla icra olunması məcburi köçkünlərin sosial müdafiəsi sahəsində də yeni yanaşmaların formalaşdırılmasını zəruri edir. Məhz bu kontekstdə “Qaçqınların və məcburi köçkünlərin (ölkə daxilində köçürülmüş şəxslərin) statusu haqqında” və “Məcburi köçkünlərin və onlara bərabər tutulan şəxslərin sosial müdafiəsi haqqında” qanunlarda nəzərdə tutulan dəyişikliklər məcburi köçkün statusu və ona tətbiq olunan xüsusi sosial dəstək mexanizmlərinin mövcud reallıqlara uyğun şəkildə yenidən tənzimlənməsinə xidmət edir. Bu dəyişikliklər ilk növbədə Böyük Qayıdış prosesi çərçivəsində vətəndaşların daimi yaşayışının təmin olunması, sosial-iqtisadi reinteqrasiyasının dəstəklənməsi, mülkiyyət hüquqlarının genişləndirilməsi və sosial müdafiə mexanizmlərinin yeni mərhələyə uyğunlaşdırılması məqsədini daşıyır. Qeyd edək ki, məcburi köçkün ailələrinin sosial problemlərinin həlli istiqamətində dövlət tərəfindən uzun illər ərzində genişmiqyaslı və sistemli tədbirlər həyata keçirilib. Azərbaycan prezidenti tərəfindən 2004–2019-cu illər ərzində bu sahə ilə bağlı 75 fərman və sərəncam imzalanıb. Eyni dövrdə Nazirlər Kabineti tərəfindən 224 qərar və sərəncam qəbul edilib, Milli Məclis tərəfindən isə 11 qanun təsdiq olunub. Bu siyasətin əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycan prezidentinin 2004-cü il 1 iyul tarixli 298 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Qaçqınların və məcburi köçkünlərin yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması və məşğulluğunun artırılması üzrə Dövlət Proqramı” olub. Həmin proqram çərçivəsində minlərlə məcburi köçkün ailəsinin sosial rifahının yüksəldilməsi, yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması və məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində mühüm nəticələr əldə edilib. Məcburi köçkünlərin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması sahəsində atılmış ən əhəmiyyətli addımlardan biri uzun illər onların məskunlaşdığı müvəqqəti yaşayış məntəqələrinin mərhələli şəkildə ləğv olunması olub. 2007-ci ildə ölkədə mövcud olan 12 çadır düşərgəsi və dəmir yolu üzərindəki yük vaqonlarından ibarət yaşayış məntəqələri tamamilə ləğv edilib. Sonrakı illərdə fin tipli qəsəbələrin də mərhələli şəkildə aradan qaldırılması prosesi həyata keçirilib və bu proses 2016-cı ildə sonuncu belə qəsəbənin ləğvi ilə yekunlaşıb. Dövlət tərəfindən həyata keçirilən genişmiqyaslı mənzil təminatı proqramları nəticəsində 121 yeni qəsəbə və hündürmərtəbəli yaşayış kompleksləri tikilərək istifadəyə verilib. Bunun nəticəsində 62 mindən çox məcburi köçkün ailəsinin, yəni 300 mindən artıq vətəndaşın mənzil-məişət şəraiti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırılıb. Uzun illər ərzində məcburi köçkün ailələrinə müxtəlif sosial müdafiə tədbirləri vasitəsilə dəstək göstərilib. Vahid aylıq müavinət sistemi, kommunal xidmətlərlə bağlı dəstək tədbirləri, məşğulluq proqramları və digər sosial müdafiə mexanizmləri bu kateqoriyadan olan vətəndaşların rifahının təmin olunmasına mühüm töhfə verib. Təhsil sahəsində həyata keçirilən dəstək tədbirləri də xüsusi əhəmiyyət daşıyıb. Məcburi köçkün ailələrindən olan gənclərin ali və orta ixtisas təhsilinə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi dövlət siyasətinin vacib istiqamətlərindən biri olub. Bu siyasət nəticəsində minlərlə gənc keyfiyyətli təhsil almaq imkanı əldə edib, gələcək peşə fəaliyyətinə hazırlıq baxımından mühüm üstünlüklər qazanıb. Hazırda da təhsil sahəsində dəstək tədbirləri davam etdirilir. Belə ki, 2025/2026-cı tədris ilində ödənişli əsaslarla ali təhsil müəssisələrinə yeni qəbul olmuş 3 923 məcburi köçkün statuslu tələbənin təhsil xərcləri dövlət tərəfindən qarşılanır. Bu yanaşma gənclərin təhsil imkanlarının qorunmasına və insan kapitalının inkişafına yönəlmiş dövlət siyasətinin davamlı xarakter daşıdığını göstərir.
Böyük Qayıdış proqramının həyata keçirilməsi ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərə qayıdan vətəndaşlar üçün yeni imkanlar yaranır. Bu imkanların ən mühüm istiqamətlərindən biri daimi yaşayış sahələri ilə təminat məsələsidir. Qayıdan ailələr müasir standartlara cavab verən yaşayış məntəqələrində məskunlaşır, zəruri infrastruktur, sosial xidmətlər və məşğulluq imkanları ilə əhatə olunurlar. Bununla yanaşı, yaşayış sahələrinin vətəndaşların mülkiyyətinə verilməsi istiqamətində atılan addımlar onların sosial təminatının daha da möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Bu yanaşma vətəndaşların öz doğma torpaqlarında uzunmüddətli və dayanıqlı yaşayışının təmin olunmasına, iqtisadi fəallığının artırılmasına və sosial rifahının yüksəldilməsinə şərait yaradır. Qanunvericilikdə nəzərdə tutulan dəyişikliklər də məhz bu yeni reallıqları və dövlət siyasətinin prioritetlərini nəzərə alır. Milli Məclisin deputatı Bəhruz Məhərrəmov da qeyd edir ki, Azərbaycan Konstitusiyasının preambulasına əsasən, ədalətli iqtisadi və sosial qaydalara uyğun olaraq hamının layiqli həyat səviyyəsini təmin etmək dövlətin ali niyyətlərindən, Ana Qanunumuzun 12-ci maddəsinə görə isə ölkənin vətəndaşlarına layiqli həyat səviyyəsininin təmin edilməsi dövlətin ali məqsədlərindən biri kimi təsbit olunub. Onun sözlərinə görə, dövlət siyasətinin mərkəzində hər zaman insan amili, Azərbaycan vətəndaşı, xüsusilə də doğma yurdundan didərgin salınmış məcburi köçkünlər dayanıb: "Məhz bu prizmadan yanaşsaq, "Azərbaycan Respublikasının Mənzil Məcəlləsi"ndə, "Qaçqınların və məcburi köçkünlərin (ölkə daxilində köçürülmüş şəxslərin) statusu haqqında" və "Məcburi köçkünlərin və onlara bərabər tutulan şəxslərin sosial müdafiəsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının qanunlarında dəyişiklik layihəsi təkcə hüquqi-texniki tənzimləmə deyil, ölkəmizin son 30 ildə həyata keçirdiyi uğurlu, humanist və strateji siyasətin təntənəsi və hüquqi bazisin yeni dövrün reallıqlarına uyğunlaşdırılması kimi qiymətləndirilə bilər.
Hazırda işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işlərinin aparıldığı və artıq 80 mindən çox soydaşımızın Qarabağ və Şərqi Zəngəzura dayanıqlı və əbədi formada döndüyü şəraitdə xüsusi sosial dəstək mexanizmlərinin müvafiq qanunvericilik çərçivəsində yenidən tənzimlənməsi və dövlətin sosial siyasətində "xüsusi müdafiə mexanizmlərindən dayanıqlı inteqrasiya modelinə" keçid reallaşır". Yeni qanun layihəsi də ilk növbədə bu hədəflərə fokuslanıb və çoxşaxəli tezisləri, o cümlədən Böyük Qayıdış prosesinin hüquqi tənzimlənməsini əhatələyir. Məhz bu çərçivədə qanun layihəsi hazırkı unikal situasiyada vətəndaşlarımızın mülkiyyət hüququnun tam bərpası üçün çox sadə, eyni zamanda effektiv, çevik və fundamental model ortaya qoyaraq "İşğaldan Azad Edilmiş Ərazilərdə Daimi Məskunlaşma Fondu" yaradılmasını nəzərdə tutur. Mənzil Məcəlləsinə ediləcək dəyişikliklə bu Fonda daxil olan ev və mənzillər məcburi köçkünlərin köçürülməsi üçün istifadə olunacaq. Yeni mexanizm doğma yurdlarına qayıdan vətəndaşlarımızın dövlət tərəfindən təmin olunduğu ev və ya mənzil üzərində mülkiyyət hüququnun dərhal təmin edilməsinə imkan yaradır. Daha aydın dillə desək, həmin yaşayış sahəsi dərhal keçmiş məcburi köçkünlərin özəl mülkiyyətinə çevrilir". O qeyd edir ki, dövlət humanizm və sosial həssaslıq prinsiplərini rəhbər tutaraq, humanist mövqeyini qoruyaraq məcburi köçkünlər üçün güzəştlərin birdən-birə ləğv olunmasını məqbul hesab etməyərək, yeni yaşayış şəraitinə uyğunlaşmasına yumşaq keçid imkanı yaradan 3 illik keçid dövrü müəyyənləşdirir. Daha dəqiq desək, sosial müdafiə tədbirləri köçürülən şəxslər və köçürülmə təklifini qəbul etməyən şəxslər üçün statusun itirildiyi tarixdən sonra daha 3 il müddətində davam edəcək. Qanun qüvvəyə minənədək köçürülmüş şəxslər üçün isə bu 3 illik müddət köçürüldükləri real tarixdən hesablanır. Beləliklə, sosial dəstək mexanizmləri Böyük Qayıdış prosesinin tələblərinə uyğun şəkildə təkmilləşdirilir, vətəndaşların sosial müdafiəsinin davamlılığı təmin edilir və onların reinteqrasiyası üçün daha əlverişli şərait formalaşdırılır. Əhəmiyyətli məqamlardan biri də ondan ibarətdir ki, dövlət tərəfindən həyata keçirilən sosial dəstək siyasəti davam edir. Ünvanlı dövlət sosial yardımı, məşğulluq proqramları, peşə hazırlığı layihələri, təhsil dəstəyi və digər sosial müdafiə mexanizmləri qüvvədə qalır və vətəndaşların rifahının yüksəldilməsinə xidmət etməyə davam edir. Bu yanaşma göstərir ki, məqsəd sosial təminatın zəiflədilməsi deyil, əksinə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə daimi yaşayışın təmin olunması şəraitində sosial müdafiə tədbirlərinin yeni mərhələyə uyğunlaşdırılmasıdır. Dövlət siyasətinin mərkəzində yenə də vətəndaşın rifahı, təhlükəsizliyi və sosial təminatı dayanır. Bu gün Azərbaycan məcburi köçkün problemi ilə bağlı uzun illər davam edən çətin bir mərhələdən yeni inkişaf mərhələsinə keçid edir. Böyük Qayıdış proqramı yalnız insanların doğma yurdlarına qayıdışını deyil, həm də onların sosial, iqtisadi və ictimai həyata tam reinteqrasiyasını nəzərdə tutur. Qanunvericilikdə aparılan yeniliklər də məhz bu strateji məqsədə xidmət edir. Məcburi köçkün statusu və ona tətbiq olunan xüsusi sosial dəstək mexanizmlərinin yenidən tənzimlənməsi Azərbaycanın əldə etdiyi yeni reallıqlara uyğun sosial siyasətin formalaşdırılması istiqamətində atılan mühüm addımdır. Böyük Qayıdış çərçivəsində daimi yaşayışın təmin olunması, mülkiyyət hüquqlarının genişləndirilməsi, təhsil və məşğulluq imkanlarının qorunması, sosial müdafiə tədbirlərinin davam etdirilməsi dövlətin vətəndaş rifahına yönəlmiş siyasətinin əsas prioritetləri olaraq qalır.
Ramil QULİYEV
