Yarım əsrdən çoxdur ki, BMT səviyyəsində müzakirə edilərək qətnamələr qəbul edilməsinə, həlli yollarında bəzi təşəbbüslər, planlar irəli sürülməsinə baxmayaraq, Fələstin problemi Yaxın Şərqdə münaqişə ocaqlarından biri kimi qalmaqdadır. 1945-ci il aprelin 25-də BMT Təhlükəsizlik Şurasının yaradılması barədə danışıqlardan sonra Fələstin məsələsi ilə məşğul olmaq üçün İngiltərə-ABŞ komissiyası yaradıldı və 1947-ci ilin aprelindən 1948-ci ilin mayınadək Fələstin məsələsi BMT-də müzakirə edildi. 1947-ci il noyabrın 29-da BMT Baş Məclisinin 181 saylı qətnaməsinə görə Fələstin ərazisinin 56 faizi yəhudilərə, 42 faizi ərəblərə, ərazinin 2 faizini təşkil edən Yerusəlim şəhəri BMT-nin himayəsinə verildi. Bu qətnaməyə görə ərazidə yaradılmış hər iki dövlətin – Yəhudi dövləti və Fələstin dövlətinin vahid valyuta, nəqliyyat vasitəsindən istifadə etmək hüquqları var idi. Vahid gömrük birliyi, iqtisadi layihələr, su, enerji ehtiyatlarının buraxılması və s. nəzərdə tutulmuşdur. ABŞ və İngiltərə Baş Məclisin bu qərarından narazı olaraq Baş Məclisin qərar qəbul edən komitəsi ilə əməkdaşlıqdan imtina etdilər. 1948-ci il mayın 15-də İngiltərənin Fələstin üzərində mandat müddəti bitdi, Təl-Əvivdə İsrail yəhudi dövlətinin yaradılması elan edildi. ABŞ və İngiltərəyə arxalanan İsrail dəfələrlə ərəblərə qarşı hərbi əməliyyatlar aparmış, Fələstin dövlətinin hesab edilən torpaqları, eləcə də Misir, Suriya torpaqlarını işğal etmişdir. Təhlükəsizlik Şurasının hərbi əməliyyatları dayandırmaq barədə qətnamələrinə məhəl qoymayan İsrail ABŞ-ın dəstəyilə BMT-nin qərarlarını rədd etmiş, Fələstinə qarşı təcavüzkar siyasətini davam etdirmişdir. BMT Baş Məclisinin qaçqınların vətənlərinə qayıtması barədə 1948-ci ildə 194 saylı qətnaməsi, Təhlükəsizlik Şurasının Yerusəlimi İsrailə birləşdirərək paytaxt elan edilməsi barədə İsrailin qərarlarının qeyri-reallığını bildirən 251, 267, 271, 298 saylı qətnamələri nəticəsiz qalmışdır. Hər iki xalq, istər ərəb xalqı, istərsə də yəhudi xalqı ölkəni öz yurdları hesab edirlər. Yəhudilər bu torpaqlarla tarixi və mənəvi bağlılıq haqqı ilə, ərəblər isə bu torpaqlarda çoxəsrlik yaşayış haqqı ilə öz dövlətlərini yaratmaq istəyirlər.
Ərazidə yəhudilərin süni əksəriyyət təşkil etməsi üçün Fələstinə bir neçə yəhudi köçü olmuşdur. XIX əsrdə Böyük Britaniya, ABŞ, Fransa, Rusiya, Avstriya Yerusəlimdə öz konsulluqlarını açdıqdan sonra Avropa ilə dəniz əlaqələri yaradıldı, Yerusəlimin əhalisi çoxaldı.
1860-cı ildə yəhudilər şəhər divarları ətrafında ilk məhəllələrini tikdilər, sonrakı iyirmi beş ildə daha yeddi məhəllə saldılar. Beləliklə, sionist hərəkatı üçün zəmin yarandı. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Şərqi Avropadan ölkəyə yəhudilərin ilk axını oldu. 1500-cü ildə Fələstin ərazisində 5000 yəhudi var idisə, I Dünya müharibəsi başlayanda onların sayı 85000 idi. Britaniya ordusu Yerusəlimə gələrək Osmanlı imperiyasının ağalığına son qoydu. 1922-ci ildə Millətlər Cəmiyyəti Fələstini idarə etmək üçün Böyük Britaniyaya mandat verdi.
Yəhudilərin Fələstinə ikinci axını I Dünya müharibəsindən II Dünya müharibəsinə qədərki dövrdə oldu. 1919-1923-cü illərdə Rusiyadan kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan 35 000-ə yaxın, 1924-1932-ci illərdə Polşadan tikinti işləri ilə məşğul olan 60 000-ə yaxın yəhudi Fələstin torpaqlarına gəldi. 1933-cü ildə Hitler Almaniyada hakimiyyətə gələndən sonra əksəriyyəti alimlərdən ibarət olan 165 000 yəhudi Fələstinə köçdü. 1939-cu ildə Böyük Britaniya yəhudilərin repatriasiyasına məhdudiyyət qoyan «Ağ kitab» nəşr etdi.
Yəhudilərin Fələstinə üçüncü axını II Dünya müharibəsindən sonra oldu. Müharibə zamanı nasistlər Avropa yəhudilərinin məhv edilməsi planını həyata keçirərək 6 milyon yəhudi, o cümlədən 1,5 milyon uşağı öldürdülər, kameralarda boğdular. 1945-1948-ci illərdə gizli yollarla Fələstinə 85 000 yəhudi gəldi. Fələstin ərəbləri yəhudilərin kütləvi axınına, dövlət yaratmaq iddiasına qarşı susmadıqları üçün Böyük Britaniya Fələstin problemini BMT Baş Məclisinə müzakirəyə çıxarmağı təklif etdi.
Yəhudilərin dördüncü axını fələstinlilərin öz yurd-yuvalarından didərgin salınmasınadan sonra oldu. 1949-cu ildə, əsasən Avropadan 50 000, 1951-ci ilin sonunda 687 000 (bunlardan 300 000-i ərəb ölkələrindən gəlmişdi) yəhudi Fələstin torpaqlarına gəldi. Burada 1959-cu ildə artıq 2 milyon yəhudi var idi.
İsrailin inkişafı ilə əlaqədar, eyni zamanda sionizmlə bağlı yəhudilərin beşinci axını XX əsrin 80-90-cı illərində oldu. SSRİ, Şərqi Avropa və Efiopiyadan 750 minə yaxın yəhudi köçdü. Beləliklə, Fələstin torpaqlarında süni surətdə yəhudi çoxluğu təşkil edildi.
Ərəb dövlətləri İsrailə qarşı müharibə edəndə ABŞ, Böyük Britaniya öz maraqlarını qorudular. Fələstin ərəbləri üçün ayrılmış ərazinin çox hissəsi və Yerusəlim şəhərinin yarısı yəhudilər tərəfindən işğal edildi, İordaniya çayının qərb sahili və Yerusəlimin digər hissəsi İordaniya qoşunu tərəfindən işğal edildi, Qəzzə şəhəri Misirin nəzarəti altına keçdi. Bu zaman Böyük Britaniya İordaniyaya, ABŞ İsrailə kömək etdi. İsrail bir milyondan çox ərəbin öz yerlərinə qayıtmasına icazə vermədi. BMT komissiyası 1951-ci ildə fəaliyyətini dayandırdı. XX əsrin 60-cı illərində vəziyyət yenidən mürəkkəbləşdi. ABŞ-a arxalanan İsrail Suriya ərazisini bombaladığı üçün Suriya, Misir, İordaniya ona qarşı müdafiə haqqında saziş bağladılar. 1967-ci il iyunun 5-də bu üç dövlətə qarşı hərbi əməliyyatlar keçirən İsrail BMT Təhlükəsizlik Şurasının atəşin dayandırlıması haqqında qətnamələrinə məhəl qoymadı, Qəzzə bölgəsini, Sina yarımadasını, Yerusəlimin şərq hissəsini, İordaniya və Suriyanın bir hissəsini işğal etdi. Noyabrın 22-də BMT-nin işğal edilən ərazilərdən qoşunların çıxarılması barədə qətnaməsinə İsrail etiraz etdi. BMT-nin münaqişəni nizama salmaq üçün İsveç səfiri Qunnar Yarrinqin rəhbərliyi ilə təşkil etdiyi missiyanın və bu işgüzar diplomatın səyi heç bir nəticə vermədi. İsrailin bu hərbi əməliyyatları nəticəsində iki milyon fələstinli İordaniyaya, Suriyaya, Livana qaçdı. Fələstinlilər torpaqlarının qaytarılmasını tələb etdilər. 1973-cü il oktyabrın 22-də BMT Təhlükəsizlik Şurası vuruşan tərəflərdən dərhal hərbi əməliyyatları dayandırmaq və sülh müqaviləsi bağlamaq üçün danışıqlara başlamaq barədə qətnamə qəbul etdi. Təhlükəsizlik Şurasının 242, 338 saylı qətnamələrinə müvafiq olaraq, İsrail Misir torpaqlarından qoşunlarını çıxardı, Süveyşdən 30 km geri çəkilərək Sina yarımadasını Misirə qaytardı, İsrail və Misir qoşunları arasında BMT qüvvələri yerləşdirildi. 1967-ci ildə İsrail tərəfindən işğal edilmiş İordan çayının qərb sahilləri üç zonaya bölündü. “A” zonasında, əsasən fələstinlilərin yaşadığı Qərb sahilinin təxminən 45 faizi, həmçinin Qəzzə bölgəsi fələstinlilərin nəzarəti altına verildi; bu zonada fələstin polis qüvvələri təminən 13 min təşkil edirdi. “B” zonasında vətəndaş hakimiyyəti Fələstinə aid olsa da, nəzarət İsrail tərəfindən həyata keçirilir. Yəhudi əhalisinin məskunlaşdığı “S” zonası İsrailin tam nəzarəti altında qaldı. İsrail 1967-ci ildə tutduğu torpaqların bir hissəsini, 1973-cü ildə tutduğu torpaqların hamısını Suriyaya qaytardı. Suriya və İsrail qoşunları arasında BMT qüvvələri yerləşdirildi. 1978-ci ildə Livanın cənubu İsrail ordusu tərəfindən işğal edildi. Livan BMT Təhlükəsizlik Şurasına müraciət etdi. Təhlükəsizlik Şurası İsrail qoşunlarının Livanın cənubundan çıxarılması barədə qətnamə qəbul etdi. 1982-ci ildə İsrail Livanın üçdə birini işğal etdi, Qərbi Beyruta daxil oldu. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1988-ci ilin yanvarında qəbul etdiyi 607 və 608 saylı qətnamələrdə İsrailin işğal etdiyi torpaqlarda əhaliyə qarşı cəza tədbirləri tətbiq etdiyi pisləndi, ilk dəfə olaraq, işğal olunmuş ərazinin Fələstin torpaqları olduğu qeyd edildi. 1988-ci ilin noyabrında Əlcəzairdə Fələstin Milli Şurasının XIX sessiyasında Milli Şura BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1947-ci il noyabrın 29-da qəbul etdiyi 181 saylı qətnaməni tanıdığını bildirərək paytaxtı Yerusəlim olmaqla müstəqil Fələstin dövləti yaradıldığını elan etdi. 1989-cu ildə bu dövlət 50-dən çox ölkə tərəfindən tanındı. Fələstin BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnaməsində göstərilən 42 faiz ərazidə haqlı olaraq öz dövlətinin yaradıldığını elan etsə də, Fələstin ərəbləri torpaqlarından didərgin salındı. 1992-ci ilin sentyabrında Fələstin Azadlıq Təşkilatının sədri Yasər Ərafatla İsrailin baş naziri İshaq Rabin arasında danışıqlar zamanı Fələstin tərəfi İsrailin mövcudluğunu rədd edən bəndləri çıxarmağı öhdəsinə götürdü. Vaşinqtonda olan bu danışıqlarda müqavilənin həyata keçirilməsində dörd mərhələdən ibarət, bölünmüş Fələstin özünüidarəsinə keçidin beş il müddətinə bir sıra prinsipləri müəyyənləşdirilmişdi. Birinci mərhələ 1994-cü ilin mayında Qəzzə bölgəsində və Hevrok rayonunda özünüidarəyə keçiddir. İkinci mərhələ 1994-cü ilin avqustunda İordaniya çayının qərb sahilində təhsil, mədəniyyət, səhiyyə, sosial təminat, birbaşa vergi və turizm sahəsində Fələstin nümayəndələrinə səlahiyyət verilməsidir. Üçüncü mərhələdə Qərb sahilindəki Fələstin özünüidarəsi özünün seçkili orqanı olan Fələstin Şurasının köməkliyi ilə genişlənməli, daxili məsələlərin həllinə şərait yaradılmalı idi. Dördüncü mərhələ son status üzrə tərəflərin danışıqları mərhələsi idi. 1996-cı ilin mayında keçirilməli olan bu mərhələdə qaçqınlar, yaşayış məntəqələri, təhlükəsizlik, sərhədlər, Yerusəlim haqqında hər iki tərəfin marağını təmsil edən bir çox məsələlər həll edilməli idi. Lakin İsrailin baş naziri İ.Rabin 1995-ci ildə ekstremist yəhudi tərəfindən öldürüldü. Baş nazir vəzifəsi xarici işlər naziri Şimon Peresə tapşırıldı. 1996-cı ilin may seçkilərində isə hakimiyyətə Likud partiyasının lideri Benyamin Netanyahu başda olmaqla millətçi, dini, mərkəzçi elementlərdən ibarət olan koalisiyalı hökumət gəldi. Yuxarıda qeyd edilən danışıqlar mərhələsi həyata keçirilmədi. 1996-cı il sentyabrın 28-də BMT Təhlükəsizlik Şurası Qəzzə bölgəsi və İordaniya çayının Qərb sahilində zorakılığın artdığını ittiham edən qətnamə qəbul etdi. 1997-ci ilin yanvarında razılaşma nəticəsində Hevrok şəhəri Fələstin Muxtariyyatının nəzarətinə verildi. 2000-ci ildə vəziyyət yenidən gərginləşdi. May ayında Fələstin Azadlıq Təşkilatının rəhbəri Y.Ərafat Mahmud Abbasın başçılığı ilə muxtariyyatın yeni hökumətini təşkil etdi. 2004-cü ildə Y.Ərafat vəfat etdikdən sonra M.Abbas Fələstin Azadlıq Təşkilatının lideri oldu.
2003-cü ilin noyabrında ABŞ prezidenti Corc Buş “Böyük Yaxın Şərq” ideyasını irəli sürdü. Vaşinqtonun bu ideyasına görə Böyük Yaxın Şərq qərbdə Mərakeşdən, şərqdə Pakistana qədər, şimalda Türkiyədən, cənubda Sudana qədər ərazini əhatə etməli idi. 2004-cü ilin iyununda Amerikanın turist adası olan Si-Aylenddə keçirilən “böyük 8-liyin” görüşündə ABŞ bu ideyanı dəstəkləməyi təklif etdi. ABŞ-ın bu təşəbbüsü Yaxın Şərq regionunda “demokratiyanı dəstəkləyən ocaqlar” yaratmaq istəyi və demokratiyanı yaymaq pərdəsi altında ərəb dünyasını parçalamaq cəhdi ilə bağlı idi. Lakin demokratik islahatı xariclə əlaqələndirmək olmaz, demokratiyanı kənardan gətirmək mümkün deyildir. Beləliklə, ABŞ-ın “ərəb baharı” siyasəti və həmçinin İsrail ilə birlikdə 2026-cı ildə İrana hücumu “Böyük Yaxın Şərq” ideyası ilə bağlıdır.
Ramilə Dadaşova
Siyasi elmlər doktoru, dosent,
AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun Beynəlxalq
münasibətlər və geosiyasət şöbəsinin müdiri
