Donald Trampın Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə bağlı açıqlamaları dünya siyasətində ciddi narahatlıqlara səbəb olub. Trampın fikrincə, müharibəni dayandırmaq üçün Ukrayna müəyyən ərazi güzəştləri verməli, Rusiya isə daha artıq torpaq tutmağı dayandırmalıdır.
Onun açıqlamalarına görə, bu “güzəşt” Ukrayna üçün müharibənin dayandırılması və daha böyük insan itkisinin qarşısının alınması deməkdir. Lakin bu yanaşma beynəlxalq hüquq, suverenlik və ədalətli sülh prinsipləri baxımından problemli hesab olunur. Əgər razılaşma Trampın təklif etdiyi şərtlərlə baş tutarsa, Ukrayna ərazi güzəştləri verəcək, amma Rusiya faktiki olaraq heç bir öhdəlik götürməyəcək, heç bir güzəştə getməyəcək. Bu, yalnız Ukrayna üçün deyil, bütün Qərb koalisiyası üçün strateji məğlubiyyətin göstəricisi ola bilər.
Tarixi konteksti nəzərə alsaq, 1994-cü ildə Ukrayna nüvə arsenalından imtina etmişdi və bunun müqabilində ABŞ, Rusiya və Böyük Britaniya təhlükəsizlik zəmanətləri vermişdi. Bu zəmanətlər siyasi öhdəlik formasında olsa da, nüvə silahlarından imtina edən Ukraynanın ərazi bütövlüyünün qorunmasını təmin etməli idi. Lakin son onilliklərdə baş verən işğallar və 2014-cü ildən başlayan hərbi əməliyyatlar göstərdi ki, bu zəmanətlər yetərsiz olub. Bu, beynəlxalq etimadın zəiflədiyini və presedent yaratdığını göstərir. Ukraynanın ərazilərinin işğalı və bu işğalın sülh danışıqları vasitəsilə leqallaşdırılması gələcəkdə digər dövlətlər üçün də güc yolu ilə ərazi əldə etməyi cazibədar edə bilər.
Trampın yanaşması əsasən real politik prinsiplərinə əsaslanır. O, müharibəni tezliklə dayandırmaq, əlavə insan itkilərinin və Avropada enerji-iqtisadi böhran risqlərinin qarşısını almaq istəyir. Bunun üçün Ukraynanın müəyyən ərazilərdə güzəştə getməsi və ordusunun məhdudlaşdırılması nəzərdə tutulur. Lakin problem ondadır ki, bu model asimmetrikdir və güclü tərəf olan Rusiya strateji üstünlük qazanır, zəif tərəf olan Ukrayna isə uzunmüddətli risqlərlə üzləşir. Bu, ədalətli sülh yox, sadəcə status-kvo və işğalın leqallaşdırılması deməkdir.
Beynəlxalq hüquq və suveren dövlətlərin toxunulmazlığı prinsipləri baxımından bu yanaşma ciddi təhlükələr yaradır. Güc yolu ilə əldə olunmuş ərazilərin leqallaşdırılması gələcəkdə digər işğalçı aktorlara presedent verə bilər. Ukraynanın ordusunun məhdudlaşdırılması və NATO-dan uzaqlaşdırılması ölkənin təhlükəsizlik boşluğunu artırır. Müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyətin olmaması isə ədalətin təmin edilməməsi deməkdir.
Bu yanaşma yalnız ABŞ və Rusiyanın strateji maraqlarına xidmət edə bilər. Tramp üçün sürətli sülh, enerji xərclərinin azalması və siyasi qazanc maraqlıdır. Rusiya üçün isə əldə etdiyi torpaqların beynəlxalq səviyyədə tanınması əsas məqsəddir. Lakin Ukrayna və Avropa üçün belə bir razılaşma strateji itkidir və ədalətli sülhü təmin etmir. Ədalətli sülh yalnız silahların susması ilə ölçülmür. Ədalət üçün suverenliyin qorunması, ərazilərin geri qaytarılması, kompensasiyalar, dağıntıların bərpası və gələcək təhlükəsizlik təminatları vacibdir.
Əgər razılaşma yalnız maddi və strateji maraqlara əsaslanırsa və zəif tərəfi məğlub vəziyyətinə salırsa, bu, beynəlxalq hüquq və dünya nizamı üçün ciddi geriləmədir. Əgər Trampın təklifi reallaşarsa, bu, dünya üçün nümunəyə çevrilə və qarşıdakı onilliklər ərzində dünya cəngəllik qanunları ("güclü zəifi yeyir") ilə idarə edilə bilər. Ona görə də belə bir vəziyyət yalnız Ukrayna üçün deyil, bütün region və qlobal sistem üçün təhlükədir. Əgər dünyada güc qanundursa, onda BMT-yə, beynəlxalq hüquqa, konvensiyalara və digər sənədlərə nə ehtiyac var? Elə isə, bütün problemləri Tramp-Putin iradəsinin ifadəsi ilə həll etmək yetər...
NATO, Avropa dövlətləri və beynəlxalq ictimaiyyət bu cür asimmetrik güzəştlərə qarşı çıxmalı, Ukraynanın hüquq və təhlükəsizliyini qorumağa yönəlmiş siyasət və strategiyalar həyata keçirməlidir.
Ədalətli sülh yalnız hüquqa, dəyərlərə və bərabərliyə əsaslanarsa mümkündür. Qlobal təhlükəsizlik, beynəlxalq hüquq və demokratik nizamın qorunması üçün bu prinsiplərin nəzərə alınması vacibdir. Trampın təklif etdiyi model isə bu prinsipləri alt-üst edir, ciddi təhlükə altına qoyur, güc üstünlüyünü və maraqların primatını (üstünlüyünü) əsas götürür. Nəticədə ədalətli sülh deyil, yalnız Tramp-Putin tandeminin iradəsinə uyğun geopolitik və strateji balansın leqallaşdırılmış versiyası ortaya çıxır.
Akif NƏSİRLİ
