AB daxilində aparılan müzakirələr göstərir ki, ABŞ-ın təklif etdiyi Ukrayna üzrə sülh planı hazırkı formada nə Avropanın strateji maraqlarına, nə də Ukraynanın suverenliyinə uyğun hesab olunur.
Avropa Parlamenti, Avropa Komissiyası və bir sıra üzv ölkələr bildirirlər ki, sülh prosesi yalnız ABŞ-Rusiya çərçivəsində deyil, Ukrayna, AB və NATO-nun tam iştirakı ilə aparılmalıdır. Ursula von der Leyenin sözləri ilə desək, “hər şey Ukrayna olmadan, Avropa olmadan, NATO olmadan müzakirə edilməməlidir”.
AB-nin ən ciddi narahatlığı Ukraynanın hərbi müdafiə qabiliyyətinə qoyulan məhdudiyyətlərlə, ordusunun sayının azaldılması ilə və təhlükəsizlik zəmanətlərinin zəiflədilməsi ilə bağlıdır. Bundan əlavə, ABŞ planında dondurulmuş Rusiya aktivlərinin gələcəkdə Moskvanın da iştirak edə biləcəyi layihələr üçün istifadə perspektivi Avropa tərəfindən qəbuledilməz sayılır. AB-yə görə, bu aktivlər məhz Ukraynanın bərpası və müdafiəsinə yönəldilməli və Rusiyaya dolayı mükafat verilməməlidir.
Brüsselin təklif etdiyi Avropa mərkəzli yanaşma Ukraynanın ordusuna məhdudiyyət qoyulmamasını, təhlükəsizlik qabiliyyətinin artırılmasını və beynəlxalq hüquqa uyğun “ədalətli və uzunmüddətli sülh” yaradılmasını hədəfləyir. AB liderləri bildirirlər ki, sərhədlər zorla dəyişdirilə bilməz və Rusiya tərəfindən işğal edilmiş ərazilərin legitimləşdirilməsinə razılıq verilə bilməz. Bunun fonunda Komissiya yaxın günlərdə Rusiya aktivlərinin Ukraynaya maliyyə dəstəyi üçün istifadəsinə dair qanun layihəsi təqdim etməyə hazırlaşır.
Hazırda AB Şurasının və Avropa Parlamentinin mövqeyi ondan ibarətdir ki, ABŞ və Rusiya tərəfindən hazırlanan ilkin planın bəzi elementləri faydalı olsa da, onun yenidən işlənməsi vacibdir. Xüsusilə Almaniya, Polşa və Şimal ölkələri Ukraynanın müdafiəsiz qalmasına səbəb ola biləcək hər hansı kompromisə qarşı çıxır. Bununla yanaşı, bəzi AB ölkələri Rusiya aktivlərinə sərt müdaxilənin maliyyə bazarlarında etibarsızlıq yaratmasından narahatdır, bu da konsensusun formalaşmasını çətinləşdirir.
Mümkün ssenarilərə gəlincə, ən real variant ABŞ və AB-nin plan üzərində birgə dəyişikliklər etməsi, Ukraynanın suverenliyini qoruyan və Avropa təhlükəsizliyi ilə uyğunlaşdırılmış yeni formatın hazırlanmasıdır. Bu halda Ukrayna danışıqlara daha geniş şəkildə daxil ediləcək, ordusunun gücünə məhdudiyyət qoyulmayacaq və Rusiya aktivlərinin istifadəsi barədə Avropanın tələbləri plana əlavə ediləcək. Bununla belə, bu prosesin çətin və uzun olacağı gözlənilir.
Daha az ehtimal edilən ssenari ABŞ və AB arasında razılığın alınmaması və Avropanın Ukraynaya müstəqil şəkildə daha çox silah və maliyyə dəstəyi verməsi ilə münaqişənin daha uzunmüddətli mərhələyə keçməsidir. Üçüncü ssenari isə AB-nin ABŞ-dan asılı olmayan öz sərt sülh planını irəli sürməsidir. Bu plan Ukrayna mərkəzli olsa da, Rusiya tərəfindən dərhal rədd edilə və NATO daxilində fikir ayrılığı yarada bilər.
Ümumilikdə, hazırkı proses göstərir ki, AB ABŞ-ın mövcud planını qəbul etmir və onun yenidən işlənməsini istəyir. Avropanın məqsədi Ukraynanın müdafiəsinin gücləndirilməsi, Rusiya aktivlərinin bərpa üçün istifadəsi və beynəlxalq hüquqa uyğun, davamlı sülhün təmin edilməsidir. Qarşıdakı aylarda planlaşdırılan Aİ zirvələri sülh danışıqlarının gələcək istiqamətini müəyyən edəcək və Qərbin vahid mövqeyinin mümkün olub-olmadığını göstərəcək.
Akif NƏSİRLİ
