Macarıstanın Türkmənistana enerji ümidləri - “Gazprom”dan uzaqlaşmanın Avropa mənası
“Gazprom"un Avropadakı son böyük müştərisi qazı Türkmənistandan almağa qərar verdi - bunu Avropanın təntənəsi kimi də təqdim etmək olar. Yəni “Gazprom”un Avropadakı hələ də böyük alıcısı olan Macarıstan Türkmənistandan qaz almağa çalışır və onu etibarlı tədarükçü kimi görür.
Macarıstan xarici işlər naziri ölkəsinin enerji sahəsində Türkmənistana ümid etdiyini bildirib.
Macarıstan fransız şirkəti "Engie" ilə 2028-2038-ci illər üçün sıxılmış təbii qaz (LNG) tədarükü üzrə uzunmüddətli müqavilə imzalayıb.
Həmçinin Macarıstan "Shell" şirkəti ilə 2026-2035-ci illəri əhatə edən illik 2 milyard kubmetr qaz almaq barədə müqavilə bağlayıb.
Hazırda Macarıstan Rusiyadan qaz alır və bu tədarüklərin dəyəri aylıq yüz milyonlarla avro ilə ölçülür. Macarıstanın Rusiyadan olan mövcud müqaviləsi illik 4,5 milyard kubmetrə qədər qazı əhatə edir və 2036-cı ilə qədər qüvvədədir. Məlumatlarda qeyd olunur ki, Türkmənistandan Avropaya qaz tədarükü üçün infrastruktur məsələləri problemli ola bilər. Məsələn, qazın Azərbaycandan, İrandan və ya “Türk Axını” boru xətti vasitəsilə daşınması kimi mümkün yollar müzakirə olunur.
Macarıstan rus qazından tamamilə imtina edərmi?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, Avropa Rusiyanın enerji hegemonluğundan çıxmağa doğru növbəti addım atır.
Avropanın enerji xəritəsində diqqətçəkən yeni istiqamət yaranıb. “Gazprom”un Avropadakı son böyük müştərisi sayılan Macarıstan artıq Türkmənistandan qaz almağa hazırlaşır. Bu, təkcə bir ticarət qərarı deyil, həm də Avropanın enerji asılılığından qurtulmaq səylərinin simvolu kimi qiymətləndirilir.
Bu, Macarıstanın, eyni zamanda Avropanın Rusiya enerji asılılığından qurtulmasının dönüş nöqtəsi ola bilər.
Macarıstan illərdir Avropada Rusiyadan ən çox enerji asılığı olan ölkələrdən biri kimi tanınır. Hazırda ölkənin qaz tələbatının 80–85 faizi “Gazprom” tərəfindən qarşılanır. 2036-cı ilə qədər qüvvədə olan müqavilə çərçivəsində Macarıstan illik 4,5 milyard kubmetr rus qazı alır.
Lakin Ukrayna müharibəsi, enerji qiymətlərində dalğalanma və Avropa İttifaqının təzyiqləri Budapeşti alternativ mənbələr axtarmağa məcbur edib.
Macarıstanın xarici işlər naziri Peter Siyarto açıqlamasında bildirib ki, “ölkə enerji təhlükəsizliyini yalnız bir tərəfə bağlı saxlaya bilməz” və Türkmənistanı etibarlı tədarükçü kimi gördüklərini vurğulayıb.
Yeni müqavilələri Qərbə açılan enerji körpüsü kimi qiymətləndirmək olar.
Macarıstanın yeni enerji strategiyası çərçivəsində bir neçə əhəmiyyətli müqavilə imzalanıb.
Belə ki, Fransanın “Engie” şirkəti ilə 2028–2038-ci illəri əhatə edən uzunmüddətli sıxılmış təbii qaz (LNG) tədarükü müqaviləsi imzalanıb.
Eyni zamanda, “Shell” şirkəti ilə 2026–2035-ci illər üçün illik 2 milyard kubmetr qaz tədarükü sazişi imzalanıb.
Bu addımlar Macarıstanın qaz idxalında Qərb şirkətlərinin payını artırmaq və Rusiyadan asılılığı tədricən azaltmaq məqsədi daşıyır.
Hazırda Avropada Türkmən qazı barədə düşüncələrin əsasında o dayanır ki, potensial var, amma infrastruktur problemdir. Lakin həll etmək olar.
Türkmənistan dünyada Rusiya, İran və Qətərdən sonra dördüncü ən böyük qaz ehtiyatına malik ölkədir. Sübut olunmuş qaz ehtiyatlarının həcmi 13,6 trilyon kubmetr, potensial ehtiyatları isə 20-24 trlyon kubmetrə çatır. Lakin bu qazın Avropaya çatdırılması infrastruktur məhdudiyyətləri səbəbindən çətindir.
Hazırda Türkmən qazının Avropaya çıxışı üçün üç əsas marşrut müzakirə olunur.
Transxəzər marşrutu üzrə qazın Türkmənistan-Azərbaycan-Türkiyə xətti ilə TANAP və TAP vasitəsilə Avropaya daşınması nəzərdə tutulur.
Bu marşrut ən real variant sayılır. Amma Xəzər dənizinin hüquqi statusu və ekoloji mübahisələr hələ də tam həll olunmayıb.
Eyni zamanda Türkmənistan qazının İran üzərindən Türkiyəyə və oradan Avropaya ötürülməsi variantı da müzakirə masasında mövcuddur.
Lakin sanksiyalar və siyasi maneələr bu istiqaməti məhdudlaşdırır.
“Türk Axını” xətti üzərindən nəql isə Rusiya və Türkiyə vasitəsilə Avropaya çatdırılma variantıdır.
Lakin bu halda qaz hələ də Rusiya tranzit sistemindən keçəcəyi üçün “müstəqil alternativ” sayıla bilməz.
Beləliklə, Türkmənistan qazı ilə bağlı nəzəri perspektiv real bazara çıxmaq üçün uzunmüddətli investisiya tələb edir.
Əgər "Gazprom"un Avropadakı son böyük müştərisi belə alternativ mənbələr axtarırsa, bu, artıq geosiyasi dönüş nöqtəsidir. Macarıstanın qərarı Rusiya qazının tək alternativ olmadığını göstərir. Türkmənistanın bu prosesə qoşulması isə Mərkəzi Asiyanın enerji xəritəsini yenidən cızır.
Bu tendensiya Moskva üçün həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan zərbədir.
Rusiyanın Avropada enerji təsir dairəsi daralır, “Gazprom”un gəlirləri və təzyiq rıçaqları azalır.
Eyni zamanda, Türkmənistan üçün bu, Çindən enerji asılılığını azaltmaq, ixrac bazarlarını genişləndirmək və Avropa bazarına çıxış əldə etmək baxımından strateji imkandır.
Yəni bu simvolik addım geosiyasi cəhətdən mühüm mesaj sayıla bilərmi? Macarıstanın bu qərarı yaxın perspektivdə onun Rusiyadan qaz idxalını tam dayandırmayacaq. Çünki mövcud müqavilə 2036-cı ilə qədər qüvvədədir.
Amma siyasi və strateji baxımdan bu addım dönüş nöqtəsidir. Avropa artıq “Rus qazı olmadan yaşamaq” modelini praktik olaraq qurur. Türkmənistanın bu sistemə daxil olması isə Avrasiya enerji xəritəsində yeni güc balansı yarada bilər.
Nəticə olaraq qeyd edək ki, Macarıstanın Türkmənistana üz tutması “Gazprom” üçün itki, Avropa üçün isə enerji azadlığının növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Macarıstanın Türkmənistana yönəlməsi, təkcə enerji bazarında yeni müqavilə deyil, həm də Avropanın enerji suverenliyinin tədricən bərpası deməkdir. Bu qərar göstərir ki, “Gazprom”un təchizat üstünlüyü artıq keçmişin mirasıdır. Türkmənistanın prosesə cəlbi isə Mərkəzi Asiyanın Avropaya strateji inteqrasiyasının başlanğıcı ola bilər.
Bununla belə, real enerji balansının dəyişməsi üçün zaman, infrastruktur və siyasi iradə lazımdır. Avropa enerji xəritəsində istiqamət artıq müəyyənləşib - məsələ yalnız neft və qazın deyil, asılılığın da kəsilməsi mərhələsinə keçməkdir.
Akif NƏSİRLİ
