Sentyabrın 28-i Moldovada parlament seçkiləri günüdür. Amma proseslər göstərir ki, bu seçkilər həm də geosiyasi çəkişmənin bir hissəsidir. Məsələn, “Bloomberg” agentliyi yazır ki, Rusiya Moldovada keçirilən parlament seçkilərinə ölkənin Avropa İttifaqına üzvlük yolunda davam etməsinə maneə olan planla müdaxilə etməyə çalışır.
Agentliyin əldə etdiyi müvafiq sənədlərə əsasən, Kremlin taktikasına xaricdə yaşayan moldovalı seçicilərə rüşvət vermək, dağıdıcı etirazlar təşkil etmək, sosial şəbəkələrdə genişmiqyaslı dezinformasiya kampaniyası aparmaq daxildir. “Bloomberg”in məlumatına görə, Kremldə təsdiqlənən çoxsəviyyəli strategiya prezident Maya Sandunun Fəaliyyət və Həmrəylik partiyasının qələbə şanslarını sarsıtmaq və onu hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq məqsədi daşıyır. Nəşrin əldə etdiyi sənədə görə, Kremlin planının əsas aspektlərindən biri Moldovada rəqabətli seçkiqabağı kampaniya təəssüratı yaratmaqdır, baxmayaraq ki, reallıqda plan Sanduya dəstəyi azaltmağa yönəlib. Rusiya planı Moldova dövlət rəsmilərinə təzyiq göstərmək üçün kompromatlardan istifadəni, seçki günü və ondan sonra şiddətli təxribatlar təşkil etmək üçün idman klublarından gənclərin cəlb edilməsini və sair nəzərdə tutur. Kremlin planındakı istiqamətlərdən biri də Moldovada dövlət qulluqçularını kompromatlarla seçki prosesini pozmağa məcbur etməkdir. Hətta seçki günü idman klubları və cinayətkar dəstələrin üzvlərinin səsvermə prosesinə “etiraz” adı altında müdaxiləsi də ola bilər. Bu ona hesablanıb ki, Sandunun partiyası seçkidə məğlub olarsa, onun istefası üçün etirazlar keçiriləcək, qalib gələrsə, nəticələrin ləğvi çağırışı ilə aksiyalar olacaq. Bu arada Moldova hüquq-mühafizə orqanları parlament seçkiləri zamanı kütləvi iğtişaşlara hazırlaşmaqda şübhəli bilinən 74 nəfərin həbs olunduğunu bildirib. Daha əvvəl hüquq-mühafizə orqanlarının 100-dən çox insan üzərində 250-dən çox axtarış apardıqları bildirilmişdi. Onlara Milli İstintaq Müfəttişliyinin əməkdaşları, Mütəşəkkil Cinayətkarlıqla və Xüsusi İşlərlə Mübarizə Prokurorluğunun, “Molniya” xüsusi polis dəstəsinin, İnformasiya və Təhlükəsizlik Xidmətinin əməkdaşları cəlb edilib. Baş verənlər fonunda Ukraynanın “European Pravda” nəşri yazır ki, Kişinyovda qurulacaq yeni hökumət təkcə həmin dövlətin deyil, həm də Ukraynanın gələcəyi üçün həlledici olacaq: “Ukraynanın Aİ-yə daxil olması təqvimə görə baş vermir. Ancaq biz artıq Ukraynanın Avropaya inteqrasiyasını müəyyən edən əsas olacaq iki tarixi qeyd edə bilərik . Onların hər ikisi Ukraynanın qonşu dövlətlərində baş verən hadisələrlə bağlıdır. İkinci mühüm tarix 12 aprel 2026-cı il Macarıstanda parlament seçkiləri günüdür. Burada hər şey aydındır: Viktor Orban rejimi son 16 ildə ilk dəfə məğlubiyyətə uğraya bilər. Ümid var ki, bu, normal Ukrayna-Macarıstan dialoqunu mümkün edəcək və Macarıstanın Aİ-də ukraynayönümlü qərarlara veto qoymasını aradan qaldırmağa imkan verəcək. Lakin Ukraynanın Aİ-yə doğru hərəkəti üçün son dərəcə vacib olan daha yaxın bir tarix var. 28 sentyabr 2025-ci il Moldova Respublikasında seçkilər günüdür. Kişinyovda formalaşacaq yeni hökumət təkcə bu dövlətin deyil, həm də Ukraynanın gələcəyi üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edəcək. Məsələ təkcə Moldovanın Rusiyaya üz tutacağını rəsmən elan edib-etməyəcəyi deyil. Kremlin hazırda araşdırdığı “hibrid” variantları daha real və eyni zamanda daha təhlükəlidir. Üstəlik, Rusiya ssenariləri Qərb oyunçularının geniş dəstəyini oyadacaq elementləri ehtiva edə bilər. Digər təhlükə Ukraynanın logistik sabitliyinin pozulmasıdır. Moldovanın Ukraynaya ixrac və idxal arasında əlaqələndirici rolu, hətta hərbi tranzit üçün əhəmiyyətini də qiymətləndirməmək olmaz. Və nəhayət, Moldovada rusiyayönümlü hökumət Avropaya inteqrasiyanı “dəfn edə” biləcək – təkcə onların yox, həm də bizim dövlətin. Macarıstanın vetosu götürülsə belə. Xoşbəxtlikdən, təhlükəli ssenarilər zəmanətdən uzaqdır. Daha real variant, Avropayönlü prezident Maya Sandunun ən azı baş naziri və əsas nazirlərini saxlamasıdır.
Moldovada parlament seçkilərinə sayılı günlər qalıb, lakin indi onların nəticələrinə dair bir neçə ay əvvəl olduğundan daha az aydınlıq var. Yayın əvvəlində analitiklər üç partiyanın parlamentə girməsinə zəmanət verildiyi barədə razılığa gəldilər - hazırkı prezident Maya Sandu ilə əlaqəli qərbyönlü hakim partiya PAS; keçmiş prezident İqor Dodonun rəhbərlik etdiyi Rusiyayönlü partiyalar bloku; və Kişinyovun məşhur meri İon Çebanın rəhbərlik etdiyi yAlternativy bloku nə solçu, nə də sağ favoriti dəstəkləməyə hazır olmayan mərkəzçi seçicilərin səslərinə iddialıdır. Populist Renato Usatii isə potensial olaraq parlamentə daxil ola bilər. İndi mənzərə dəyişib və bu dəyişikliklər Rusiya ilə Aİ arasında balansı dəyişə bilər. İki favorit eynidir. Çox güman ki, hakim partiya PAS birinci yeri tutacaq, üçüncü yerdə Dodonun “Vətənpərvərlər Bloku” adlanan partiyası yer alacaq. Lakin bununla bağlı da heç bir əminlik yoxdur - Moldovada keçirilən rəy sorğuları reallığı əks etdirmir . Digər məsələlərlə bağlı mənzərənin indiki hakimiyyət üçün süni nikbin olduğunu düşünmək məntiqlidir. Və buna görə də Dodon blokunun hansı variantı birinci yerdə bitirəcəyi istisna edilmir. Ehtimal olunan rusiyayönlü koalisiyaya daxil olan ikinci partiya artıq adı çəkilən “Alternativ”dir. Amma kampaniyanın əvvəlində onun parlamentə keçməsi fakt hesab olunurdusa, indi belə deyil. Çebanın blokunun parlamentin yanından “uçaraq” keçməsi ehtimalı çox yüksəkdir, çünki o, Moldovada seçki blokları üçün yaradılmış artan keçid baryerini (7%) keçməyəcək. Ona görə də son sorğular onun blokunun keçilməz nəticələrini verir. Niyə bu baş verdi? Rumıniya hakimiyyətinin onun Aİ-yə girişini qadağan etmək və onu Rusiyayönlü siyasətçi kimi qələmə vermək qərarı Çebanın mövqeyinə zərbə vurdu. Bu, əvvəllər özünü Moldovanın qərbyönümlü kursunu qorumaq istəyən, lakin indiki hökumətə alternativ axtaran “Alternativ”in mövqeyini məhv etdi. Və nəhayət, gözlənilmədən parlamentə daxil ola biləcək daha iki rusiyayönlü partiya var. Onlardan biri parlamentə açıq şəkildə Ukrayna əleyhinə şüarlarla gedir. Söhbət proqramında Ukraynaya ərazi iddiaları olan, yəni Odessa vilayətinin bir hissəsini ilhaq etmək vədi ilə parlamentə gedən “Moldova Mare” (“Böyük Moldova”) partiyasından gedir . Onun ideologiyası Moldova millətçiliyidir. Bu virtual partiyadır, yəni real siyasi həyatda olmayan partiyadır. Onu hazırda Moskvada yaşayan və Moldovada Rusiyanın fəaliyyətini koordinasiya edən, Kremldə işləyən, qaçaq moldovalı oliqarx İlan Şorun yaxını Viktoriya Furtune yaradıb və ona rəhbərlik edir. Bəs niyə onun partiyasının öz seçicisi yoxdursa, Furtunenin parlamentə düşmə şansı haqqında danışılır? Fakt budur ki, ruslar Moldovada unikal layihəni həyata keçirə bildilər – “Şor şəbəkəsi” adlanan layihə çərçivəsində kasıb bölgələrdəki seçicilər Rusiya banklarının kartları ilə pul köçürmələri edir. Hakimiyyət bu şəbəkə ilə mübarizə aparır, lakin tam uğurla deyil; əvəzində onun iştirakçıları hazırkı hakimiyyəti dəyişməkdə maraqlıdırlar - həm həbs təhlükəsindən qurtulmaq, həm də qonorarlarını nağd pula köçürə bilmək üçün. “Şor şəbəkəsi”nin əhatə dairəsi tam başa düşülmür, çünki bu, qanunsuz bir şeydir. Hakimiyyət əvvəllər 300 min nəfərin iştirak etdiyini bildirmişdi (bu da səslərin 20%-ni təşkil edir!). Bu rəqəm ciddi şəkildə şişirdilmiş kimi görünür, lakin həddi inamla keçmək üçün hətta 70-80 min səs kifayətdir. Ehtimal olunur ki, “Şor şəbəkəsi”nin üzvləri kimə səs verəcəkləri ilə bağlı təlimatı ancaq seçkilərə son günlər və ya saatlar qalmış alacaqlar. Kremlin seçimi nə olacaq - Dodonu liderliyə gətirəcəkmi, idarə olunan Furtune partiyasını parlamentə gətirəcəkmi, yoxsa "Alternativ"i uğursuzluqdan xilas edəcək - məlum deyil. Üstəlik, Kreml koalisiyasına təkcə moldovalı deyil, rumın millətçiləri də qoşula bilər. “Democraţia Acasă” və ya “Daxildə Demokratiya” adlı başqa bir partiyanın Moldova parlamentinə daxil olmaq şansı var. İlk baxışdan bu populist partiyanın Kremlə heç bir aidiyyatı yoxdur. Onlar ittifaqçılardır, yəni Moldovanın Rumıniyaya birləşməsinin tərəfdarlarıdır. Partiyanın əsas tərəfdaşı Rumıniya millətçi partiyası AUR və onun lideri, bu gün Rumıniyanın ən populyar siyasətçisi Corc Simion, TikTok, sosial şəbəkələr və s.-də onun üçün fəal şəkildə kampaniya aparır. Corc Simion Rumıniyada Kremlin ideya lideri kimi əsaslı reputasiyaya malikdir və o, bunu builki Rumıniya seçkilərində sübut etdi. “Demokratiya Acasă”ya az tanınan Moldova siyasətçisi (və həmişəki kimi Rumıniya vətəndaşı) Vasile Kostyuk rəhbərlik edir. Kostyuk bu il Rumıniyada keçirilən prezident seçkiləri ərəfəsində rusiyapərəst Simionun əsas moldovalı partnyoru olduqdan sonra siyasi səhnədə görünməyə başladı. Məhz bundan sonra Kostyukun şəxsiyyəti Rumıniyalı araşdırmaçı jurnalistlərin diqqətini çəkdi və onlar Kostyukun FSB ilə əməkdaşlığına dair çoxlu sübutlar tapdılar.
İndilikdə Rusiyayönlü qüvvə kimi aydın və əsaslı imicinə baxmayaraq, Dodonun Sosialist Partiyası ardıcıl olaraq onun Rusiyayönlü mövqeyini inkar edir. Keçən il Moldova Respublikasının Sosialistlər Partiyası hətta nizamnamə sənədlərini dəyişdirərək, Avropaya inteqrasiyanı qarşısına məqsəd qoyub . Ona görə də Dodon Moldovanın Aİ-yə doğru irəliləyişini davam etdirəcəyini söyləməkdə problem görmür - o, sadəcə olaraq, sələflərindən daha səmərəli və peşəkar şəkildə bunu edəcək. Üstəlik, Moldovanın ekspert icması tam əmindir ki, Dodon bloku Rusiya Federasiyasından maliyyə alır və o, hakimiyyətə gəlsə, əslində Avropaya inteqrasiyanı dayandıracaq. Dodonun “Şor”çularla əlaqələri imicinə malik olan və açıq-aşkar Rusiya ilə bağlı olan şəxsləri (məsələn, keçmiş baş nazir Vasile Tarlev) siyahıya rəhbər vəzifələrə daxil etməyə məcbur edilməsi faktı belə deməyə əsas verir ki, həqiqətən də belədir.
Çebanın “Alternativ” bloku, ümumiyyətlə, Avropa və Qərbyönlü qüvvə kimi mövqe tutur. Çebanın partiyası Kişinyovda Avropayönlü mitinqlərdə iştirak etdiyini bəyan etdi; özü də Amerika səfiri ilə daim Kişinyovda görüşürdü; o və ən yaxın tərəfdaşı Hayk Vartanyan dəfələrlə ABŞ-a səfər edib; 2025-ci ilin əvvəlində Çeban Rumıniyada çəkdirdiyi kiçik Donald Trampla birgə fotoşəkili ilə fəxr edirdi. Lakin Moldovada ekspertlər buna inanmadılar.
Çeban həm də Rusiyayönlü siyasi keçmişə malik olmaqda ittiham olunur: o, vaxtilə Kommunist Partiyasında, sonra 2019-cu ildə ilk dəfə Kişinyov meri seçildiyi Sosialist Partiyasında olub. Çeban özü də o vaxtdan bəri partiyasız olduğunu deyir. Ancaq daha yeni bir hekayə var: 24 fevral 2022-ci ildə Çeban Moskvada görüşlər keçirdi və hələ də bu səfəri inandırıcı şəkildə izah etməyib. Etiraf etmək lazımdır ki, Moldovada hökumətin əleyhinə səs verən və ya səs vermək niyyətində olanların əhəmiyyətli bir hissəsi mütləq Rusiyayönlü deyil. Moldovanın hazırkı hökuməti həqiqətən də ideal deyil, idarəetmənin keyfiyyəti və siyasətin qurulması ilə bağlı suallar var ki, bu barədə “Avropa Həqiqəti” dəfələrlə məlumat verib. PAS partiyasının Avropayönlü ideologiyanı “özəlləşdirməsi” ilə bağlı da ciddi şikayətlər var ki , bu da mahiyyət etibarı ilə sağ cinahda və sol cinahda rəqabəti aradan qaldıran Avropapərəst seçicilərin kimə səs vermək üçün başqa variantı yoxdur. Bununla belə, Ukrayna üçün indiki hökuməti qorumaq son dərəcə vacibdir - baxmayaraq ki, biz bu prosesdə fəal iştirakçı yox, müşahidəçiyik. Biz Moldovanın hazırkı hökumətinə hörmətlə yanaşmalıyıq, o, Rusiya müharibəsi zamanı Moldovanın müstəqilliyini qoruduğuna görə cəmiyyətin Ukraynaya və onun silahlı qüvvələrinə minnətdar olması lazım olduğunu dəfələrlə təkrarlayır. Keçən həftə Kişinyovda keçirilən Moldova Biznes Həftəsində Moldovanın müharibə başa çatdıqdan sonra Ukraynanın yenidən qurulmasına necə dəstək verə biləcəyinə xüsusi diqqət yetirildi. İqtisadiyyat Nazirliyi yenidənqurma üçün logistik baza hazırlayır və Ukraynaya yeni sürətli avtomobil yolunun tikintisini planlaşdırır . Ancaq bu, təkcə gələcəklə bağlı deyil. Moldova artıq yanacaq kimi kritik olanlar da daxil olmaqla ixrac və idxal üçün son dərəcə mühüm logistik tərəfdaşdır. Üstəlik, sərhəddən hərbi texnika da keçir. Moldovadan Palankadan keçən yol hazırda Odessa ilə Odessa regionunun cənubunu birləşdirən yeganə sürətli yoldur. Bu yoldan tranzitin Kişinyovda lüzumsuz suallar doğurmaması isə hörmətə layiqdir. Rusiyayönlü qüvvələr hakimiyyətə gəlsə, bütün bunların qalacağı ilə bağlı illüziyaları varmı? Siyasi baxımdan isə ən güclü zərbə Ukraynanın Avropaya inteqrasiyasına dəyə bilər. Ukrayna və Moldovanın hazırda Aİ-yə doğru hərəkətində bir cüt kimi birləşdiyi barədə çox danışılıb. İdeal olaraq, belə bir cüt dostlarını birləşdirərək hər iki ölkəyə kömək edir. Rumıniya Moldovanın Aİ-yə daxil olmasının tərəfdarıdır, Şimali Avropa və Baltikyanı ölkələr Ukraynanı dəstəkləyir. Amma dünya ideal deyil. Orbanın Ukraynanın Avrointeqrasiyasına mane olmaq qərarına görə Moldova da özünü bu vetonun girovuna çevirdi. Vəziyyətin əksi çıxsa və Moldova daxili səbəblərdən bloklanarsa, bu, Ukraynanın üzvlük yolunu da sarsıdacaq. Çünki Moldovada olmasa, Rumıniyanın Ukraynaya yaşıl işıq yandıracağı ehtimalı azdır”.
Nahid SALAYEV
