Ermənistan sənədi - Bayden dövrünün siyasi dəyərlərini, Azərbaycan sənədi - Tramp dövrünə keçidin iqtisadi və təhlükəsizlik prioritetlərini əks etdirir
Məlum olduğu kimi avqustun 8-də Prezident İlham Əliyevin Amerika Birləşmiş Ştatlarına səfəri çərçivəsində Azərbaycanla ABŞ arasında münasibətlərin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldilməsi istiqamətində ABŞ və Azərbaycan prezidentləri tərəfindən “Azərbaycan Respublikası ilə Amerika Birləşmiş Ştatları arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması məqsədilə Strateji İşçi Qrupunun yaradılması haqqında Azərbaycan Respublikası Hökuməti və Amerika Birləşmiş Ştatları Hökuməti arasında Anlaşma Memorandumu” imzalanıb.
Anlaşma Memorandumuna əsasən, qarşılıqlı maraq kəsb edən sahələrdə strateji tərəfdaşlığın gücləndirilməsinə xidmət edəcək Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının növbəti 6 ay ərzində hazırlanması məqsədilə iki ölkə arasında Strateji İşçi Qrupu yaradılması nəzərdə tutulur. Strateji İşçi Qrupu çərçivəsində enerji, ticarət və tranzit daxil olmaqla regional bağlantılar; süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur daxil olmaqla iqtisadi sərmayə, eləcə də müdafiə, təhlükəsizlik və terrorla mübarizə kimi sahələrin prioritetləşdirilməsi planlaşdırılır. Bu, ikitərəfli praktiki əməkdaşlıq üçün institusional çərçivənin təsis edilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Məlum olduğu kimi, ABŞ-la Ermənistan arasında oxşar sənəd bu ilin 14 yanvarında imzalanıb. İki Qafqaz ölkəsi ilə ABŞ-ın imzaladığı oxşar sənədlər aradında fərq nədən ibarət ola bilər?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, ABŞ-ın Azərbaycanla və Ermənistanla imzaladığı sənədlərin oxşarlığı olsa da, onların mahiyyətində və strateji nəticələrində böyük fərqlər var.
Azərbaycanla Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması məqsədilə Strateji İşçi Qrupu yaradılır. Yəni sənəd birbaşa olaraq “strateji tərəfdaşlıq” anlayışını rəsmən gündəmə gətirir. Bu, münasibətlərin formal olaraq yüksək səviyyəyə qaldırılacağına dair yol xəritəsi kimi dəyərləndirilə bilər.
Ermənistanla ABŞ arasında isə “Strateji Dialoq” və ya “Strateji Tərəfdaşlıq Sənədi” formatında memorandum imzalanıb. Bu, daha çox siyasi dialoq və demokratiya, insan haqları, iqtisadi islahatlar üzərində qurulub.
Azərbaycan üçün prioritetlər enerji, ticarət, tranzit, süni intellekt, rəqəmsal infrastruktur, müdafiə, təhlükəsizlik və terrorla mübarizədir. Yəni iqtisadi və təhlükəsizlik əsaslı əməkdaşlıq ön plandadır. Bu, Azərbaycanın regiondakı geoiqtisadi və geostrateji rolundan irəli gəlir.
Ermənistan üçün prioritetlər isə demokratiya, hüquq sistemi, iqtisadi islahatlar, insan hüquqları, vətəndaş cəmiyyətinə dəstəkdən ibarətdir. Yəni Ermənistanla münasibətlər daha çox siyasi modernizasiya və daxili idarəçilik islahatları istiqamətindədir.
Azərbaycanla imzalanan sənəddə ABŞ Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi və Avropa üçün alternativ enerji mənbəyi kimi rolunu, həmçinin Orta Dəhliz və tranzit imkanlarını önə çıxarır. Burada həm də müdafiə və təhlükəsizlik mövzularının vurğulanması göstərir ki, Vaşinqton Bakını regional güc və tərəfdaş kimi görür.
Ermənistanla sənəddə isə Ermənistan daha çox ABŞ-ın Cənubi Qafqazdakı demokratik dayağı kimi təqdim olunur. ABŞ burada Ermənistanın daxili siyasi kursuna dəstək göstərməklə, onu Qərbə yaxınlaşdırmaq istəyir, lakin iqtisadi və təhlükəsizlik komponenti Azərbaycandakı qədər güclü deyil.
Azərbaycan üçün Strateji İşçi Qrupunun yaradılması iki ölkə arasında institusional əməkdaşlıq mexanizmini formalaşdıracaq. Bu, uzunmüddətli layihələr (enerji, tranzit, texnologiya, hərbi əməkdaşlıq) üçün real zəmin yaradır.
Ermənistan üçün sənəd daha çox siyasi dəstək bəyanatı xarakteri daşıyır. İqtisadi və təhlükəsizlik baxımından konkret mexanizmlər zəifdir.
Əsas fərq ondan ibarətdir ki, ABŞ-Azərbaycan sənədi strateji iqtisadi və təhlükəsizlik əməkdaşlığına yönəlmiş institusional çərçivədir.
ABŞ-Ermənistan sənədi isə daha çox siyasi dəstək və islahat təşviqi xarakteri daşıyır.
Bir fərq də əhəmiyyətlidir ki, Ermənistanla sənədi Bayden adminstrasiyası, Azərbaycanla sənədi isə Tramp adminstrasiyası imzalayıb. Bu, çox əhəmiyyətli fərqdir və sənədlərin mahiyyətinə təsir edə bilər.
Ermənistanla sənəd (14 yanvar 2025) imzalanan vaxtda ABŞ-da hələ də Bayden administrasiyası hakimiyyətdə idi. Sənəd daha çox demokratiya, islahatlar, insan hüquqları kimi Bayden komandasının xarici siyasət prioritetlərini əks etdirirdi. ABŞ Ermənistanı regionda Qərbyönlü demokratik tərəfdaş kimi təqdim edirdi.
Azərbaycanla imzalanan sənəd (sentyabr 2025) artıq ABŞ-da seçkinin başa çatdığı, hakimiyyətin Tramp administrasiyasına keçdiyi dövrə təsadüf edir. Yəni Ermənistanla münasibət quran komanda artıq yoxdur. Amma Azərbaycanla münasibət qurmağı vacib sayan administrasiya hələ azı 3 ildən çox hakimiyyətdə qalacaq.
Eyni zamanda, Tramp və komandası ənənəvi olaraq biznes, sərmayə, enerji və təhlükəsizlik maraqlarını ön plana çəkir. Ona görə də Azərbaycanla sənədin mərkəzində məhz enerji, ticarət, tranzit və müdafiə dayanır. Bu, Trampın yanaşmasına daha uyğun gəlir.
Ermənistanla sənəd daha çox siyasi dəstək bəyanatı olub, icra mexanizmləri zəif idi.
Azərbaycanla sənəd artıq institusional işçi qrupunun yaradılması ilə praktik çərçivə təqdim edir. Bu da onu göstərir ki, ABŞ-da administrasiya dəyişikliyi Azərbaycan üçün daha real və faydalı əməkdaşlıq mexanizmi formalaşdırır.
Yəni Ermənistan sənədi - Bayden dövrünün siyasi dəyərlərini, Azərbaycan sənədi – Tramp dövrünə keçidin iqtisadi və təhlükəsizlik prioritetlərini əks etdirir.
Akif NƏSİRLİ
