“Transbalkan koridoru ilə Ukraynaya qaz tədarükünün dayanması” iddiası müəyyən dərəcədə təsdiqlənib
Bu il iyulun əvvəlindən Ukrayna Yunanıstanın maye qaz terminallarından Bolqarıstan, Rumıniya və Moldovadan keçməklə Ukraynanın Odessa vilayəti ilə sərhədə qədər qaz kəmərləri sistemi olan Transbalkan dəhlizi vasitəsilə ilk dəfə Azərbaycan qazının idxalına başlayıb.
Sentyabr ayının əvvəlindən etibarən Transbalkan koridoru vasitəsilə Ukraynaya qaz tədarükü tamamilə dayandırılıb.
Bu koridorla, xüsusilə Azərbaycandan xarici LNG terminalları vasitəsilə qaz gəlib, bunlar Yunanıstan, Bolqarıstan və Rumıniya ilə vasitəçilik edərək Ukraynanın Odessa bölgəsinə çatdırılırdı.
Sentyabrın ilk 10 günü ərzində Ukraynaya əsasən Macarıstan, Polşa və Slovakiya vasitəsilə ümumilikdə 236 milyon kub metr qaz daxil olub. Burada Macarıstan və Slovakiyanın payı daha böyükdür və bu qazın bir hissəsi Rusiyadan gələn qazdır.
Ruminiyadan olan tədarüklərin dayandırılması, xəbərə görə, qaz nəqli infrastrukturunun zədələnməsi ilə bağlı ola bilər.
Digər analizlər göstərir ki, Transbalkan marşrutu yüksək tariflər səbəbindən, həmçinin Macarıstan, Slovakiya, Polşa kimi “ənənəvi” marşrutlarla rəqabət səbəbindən o qədər də populyar deyil.
Ukraynanın energetika naziri bildirib ki, pilot layihə çərçivəsində Transbalkan marşrutu ilə Azərbaycandan qaz tədarükü artıq başa çatıb. Lakin Bakı ilə bu tədarükün davam etdirilməsi istiqamətində danışıqlar gedir.
Transbalkan koridoru Ukrayna üçün qaz tədarükündə diversifikasiyanın vacib hissəsiydi. Bu marşrutun dayandırılması Ukraynanın qaz təchizatının mənbə baxımından daha məhdud olmasına səbəb ola bilər. Ənənəvi tədarükçülərdən asılılığı artırır. Bu baxımdan Azərbaycan qazının Ukraynaya tədarükü vacib rola malikdir.
Əgər ənənəvi yollarla tədarük artarsa və ya tələb yüksək olarsa, bu, qaz qiymətlərinin yüksəlməsinə gətirə bilər. Alternativ yollar daha uzun, daha bahalı və ya zərər görmüş infrastrukturdursa, xərclər artar.
Xəbərdə qeyd olunur ki, Rumıniya istiqamətində infrastrukturda problemlər ola bilər. Boru xətlərinin zədələnməsi və ya texniki imkanların azalması bu cür qırılmalar yarada bilər. Belə olan halda Ukrayna, Rumıniya və digər tranzit ölkələri üçün infrastrukturun bərpası və modernləşdirilməsi vacib olacaq.
Transbalkan marşrutunun istifadəsi yüksək tariflər və rəqabət səbəbindən azdır - bunun özü problem yaradır. Əgər tariflər endirilə bilməzsə və ya tranzit şirkətləri arasında səmərəli razılaşmalar əldə olunmazsa, bu marşrut yenidən canlana bilməz.
Tədarük yollarının dayandırılması Ukrayna-Azərbaycan-AB marşrutlarının strateji əhəmiyyətini vurğulayır. Bakı ilə aparılan danışıqlar və ya Avropa ölkələrinin Ukraynaya enerji dəstəyi layihələri burada daha da önəmli olacaq. Çünki bu marşrutla qaz ötrülməsinin dayandırılması Azərbaycandan Avropaya qaz ixracının azalmasına gətirib çıxarmır. Ukraynaya ixracat əsasən Aİ-nin təsəbbüsüdür.
Xəbərin əsasında duran iddialara dair etibarlı mənbələrin verdiyi rəsmi məlumatları və bunların nə qədər təsdiqləndiyini şərh edək:
Ukraynanın dövlət qaz şirkəti Naftogaz Azərbaycanın SOCAR şirkəti ilə Transbalkan marşrutu vasitəsilə qaz almaq üzrə ilk müqaviləni imzalayıb. Bu, 2025-ci ilin avqust ayında olub. Bu marşrutun istifadə edilməsi ilk dəfə olaraq test tədarük mərhələsindədir və həcmi kiçikdir, amma strateji baxımdan əhəmiyyətlidir.
Bu marşrut (Bolqarıstan-Rumıniya-Ukrayna istiqaməti) ölkələr arasında razılaşdırılmış “boş” tranzit gücünün (capacity) istifadə olunması üçün rəqabətli tariflərlə istifadəyə verilməyə çalışılır.
Ukrayna hökuməti və enerji naziri marşrutun “enerji təhlükəsizliyi baxımından çox vacib” olduğunu bəyan edib.
Xəbərlərdə qeyd olunur ki, sentyabrın 1-dən etibarən Rumıniya istiqamətindən Ukraynaya qaz tədarükü dayandırılıb. Bu barədə ENTSOG (Avropa qaz nəqli operatorları Şəbəkəsi) və Ukraynanın qaz nəqli operatoru məlumat verib.
Nəqliyyat xərclərinin yüksək olması, tariflərin bahalaşması və operativ istifadəçi sifarişlərinin olmaması əsas səbəblər kimi göstərilir. Həmçinin Rusiyanın enerji infrastrukturlarına hücumları (kompressor stansiyaları kimi) bu marşrutun dayandırılmasına vəsilə olan faktorlardandır.
Bu marşrutla test tədarüklər olub, Azərbaycan qazı Transbalkan marşrutu ilə Ukraynaya gəlib.
Lakin sentyabr ayında bu marşrut üzrə tranzit-təcili tədarük sifarişləri, demək olar ki, olmayıb və faktiki tədarük həcmi sıfıra endirilib.
Bu marşrut üzrə müqavilənin davamlılığı barədə rəsmi bəyanatlar var, amma sentyabr üçün sifarişlərin olmaması və dayandırılma xəbərləri bu planların reallaşmasını sual altına alır.
Xəbərdə qeyd olunan “Transbalkan koridoru ilə Ukraynaya qaz tədarükünün dayanması” iddiası müəyyən dərəcədə təsdiqlənib. Rəsmi mənbələr göstərir ki, əvvəlcə test tədarükləri olub, müqavilə imzalanıb və marşrut fəaliyyətə başlamışdı. Lakin sentyabrdan etibarən faktiki tədarüklər dayanıb - ən azından Ruminiya istiqamətindən Ukraynaya qaz nəqli dayanıb. Bunların səbəbləri arasında yüksək tranzit xərcləri, tariflər, sifarişlərin olmaması və infrastrukturun hissəvi zədələnməsi dayana bilər.
Azərbaycan tərəfinin rəsmi mövqeyi
Azərbaycanın Prezidenti bildirib ki, Rusiyanın Ukraynadakı SOCAR-a məxsus neft-qaz obyektlərinə hava hücumları olmasına baxmayaraq, Ukrayna ilə enerji əməkdaşlığı davam edəcək.
Bu cür hücumlara baxmayaraq, tərəflər arasında enerji və qaz təchizatı sahəsindəki layihələrdən imtina olunmayacağı vurğulanır.
SOCAR-ın Ukraynadakı törəmə şirkəti (“SOCAR Energy Ukraine”) ilə Naftogaz arasında Transbalkan marşrutu ilə Azərbaycanın qazını Ukraynaya ilk dəfə test tədarükü çərçivəsində göndərmək üzrə müqavilə imzalanıb.
Azərbaycan bu tədarükü şaxələndirmə (diversifikasiya) və enerji təhlükəsizliyini gücləndirmə kimi strateji əhəmiyyətli addım olaraq qiymətləndirir.
SOCAR-a məxsus anbar və qaz kompressor stansiyası kimi obyektlərə hücum edilən zaman ziyanlara baxmayaraq, Azərbaycan tərəfi bu cür hadisələrin enerji layihələrinə uzun müddətli təsir göstərməyəcəyini bəyan edib. Prezident İlham Əliyev bu haqda bildirib.
Rəsmi Bakı hələlik Transbalkan marşrutunun sentyabr ayındakı tam dayandırılması barədə məsələyə konkret açıqlama verməyib, ya da ən azından belə bir açıqlama mənim tapdığım mənbələrdə yoxdur.
“Son hücumlar”ı müqavilə və tədarükün dayandırılması üçün bir səbəb kimi göstərmək ehtimalı var, amma Azərbaycan tərəfi “hücumlara baxmayaraq əməkdaşlığın davam edəcəyi”ni vurğulayır, yəni rəsmi mövqe bu tədarükün kəsilməsi deyil, layihənin davamı üzərindədir.
Akif NƏSİRLİ
