"...Ondan başlayım ki, Dağlıq Qarabağ adlı qurum tarixdə heç vaxt mövcud olmayıb. 1805-ci ildə Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olmuş Qarabağ xanlığı olub. Kürəkçay sülh müqaviləsi imzalanıb, onu Azərbaycan tərəfindən Qarabağ xanı İbrahim Xəlil xan, - o, Qarabağın və Şuşanın xanı idi, - Rusiya tərəfindən isə çar generalı Sisianov imzalayıblar. Kürəkçay müqaviləsinin mətni internetdə var və hər kəs tanış ola bilər. Orada erməni əhalisi və ya erməni əhalisinin hansısa xüsusi hüquqları haqqında heç bir xatırlatma yoxdur, bu bir daha aydın şəkildə ondan xəbər verir və tarixçilər də yaxşı bilirlər ki, Qarabağ əsrlər boyu, minilliklərlə bu ərazidə yaşamış azərbaycanlıların məskunlaşdığı qədim torpaqdır. Kürəkçay sülh müqaviləsindən sonra Azərbaycan xanlıqları ilə Rusiya arasında digər Azərbaycan xanlıqlarının, o cümlədən İrəvan xanlığının da Rusiyanın tərkibinə daxil olduğu daha iki – 1813-cü ildə Gülüstan sülh müqaviləsi və 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsi olub..."
Bu fikirləri Prezident İlham Əliyev MDB-yə üzv dövlətlərin təhlükəsizlik və xüsusi xidmət orqanları rəhbərləri şurasının 53-cü iclasının iştirakçılarını qəbul edərkən bildirib.
"Prezident təhlükəsizlik və xüsusi xidmət orqanları rəhbərlərinə məlumat verməklə yanaşı, həm də Kürəkçay ətrafında manipulyasiya edənlərə ciddi mesaj verdi"
Azərbaycan Prezidentinin MDB-yə üzv dövlətlərin təhlükəsizlik və xüsusi xidmət orqanları rəhbərlərinə belə mötəbər məlumat verməsinin əhəmiyyətini vurğulayan AVCİYA-nın vitse-prezidenti, tarixçi alim, siyasi icmalçı, professor Məhərrəm Zülfüqarlı "Bakı-Xəbər"ə şərhində "Bu onlara verilən ən mötəbər məlumatdır. Kürəkçay müqaviləsində ümumiyyətlə ermənilərdən bəs edilmədiyini bilmələri tam yerinə düşdü, çünki bəzi rus və erməni tarixçiləri bu müqavilə ətrafında manipulyasiya edir. Prezident təhlükəsizlik və xüsusi xidmət orqanları rəhbərlərinə məlumat verməklə yanaşı, həm də Kürəkçay ətrafında manipulyasiya edənlərə ciddi mesaj verdi" - deyə bildirdi.
M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, Kürəkçay müqaviləsini izah etməzdən əvvəl regionda gedən əvvəlki dövr siyasətinə qayıtmalıyıq. O vurğuladı ki, Pyotrdan başlayaraq vətənsiz bir toplum olan ermənilərin rus çarlarına müraciətləri olub, onlar rus çarına müracət edərək onlara yaşamaq üçün bu ərazilərdə yer verilməsini xahiş ediblər, əvəzində isə rus imperiyasına sədaqətlə xidmət edəcəklərini bir neçə dəfə bildirmişdilər, emissarlar göndərmişlər. "Yəni XVIII əsrin əvvəllərindən başlayaraq indiki faciələrin, erməni separatizminin Azərbaycana qarşı olan təxribatların əsası qoyulub. Rus çarları içində yeganə çar Paveldir ki, düzgün siyasət yeridərək Qafqazdan rus qoşunlarını geri çəkmişdi və bildirmişdi ki, Qafqazda ordu saxlanmaq Rusiyanın mənafeyinə uyğun deyil, xərci borcunu ödəmir və sair. Yəni Paveldən sonra gələn oğlu Aleksandr da bu cür siyasət yeritsəydi, indi bu faciələrin mənbəyi olan ermənilər bizim torpaqlarda olmayacaqdılar. Yəni faciənin ikinci mərhələsi birinci və ikinci Rus-Qacar müharibələri dövründə başlayıb. Amma Kürəkçay müqaviləsinə qədər ruslar əvvəl 1801-ci ildə Georges müqaviləsi imzalayıb Gürcüstanı ilhaq etdilər, 1803-cü ildə Çar-Balakənə girdilər. Car-Balakəndə andlı öhdəlik imzalandı. Bu öhdəliyə görə, Car-Balakən camaatı (icması ) rus xəzinəsinə ildə 3 min metr ipək parça ödəməli idi. Car-Balakəndən sonra ruslar Gürcüstan vasitəsilə artıq Gəncəni hədələməyə başladılar. Niyə Gəncəni? Ona görə ki, Gəncə digər xanlıqlara da qapı idi. Yəni Gəncənin tutulması ilə digər xanlıqlara yol açılırdı. İkinci səbəb isə Gəncə xanı Cavad xan Qacarlar nəslindən idi. O dövrdə indi İran adlanan ölkədə hakimiyyətdə olan Azərbaycan tayfası olan Qacarlar sülaləsinin bir nümunəsi də Cavad xan idi. Qafqazda Qacarların dayağı Gəncə xanlığı idi. Ona görə general Sisianov əvvəllər Cavad xana məktublar göndərdi. İlk məktubda hörmətlə yanaşırdı, diplomatik gediş edirdi, sonra isə məktublarda get-gedə təzyiqləri artırırdı. 1803-vü ilin yanvarından dekabrında qədər bu yazışma oldu və nəhayət 1804-cü ilin yanvarında Gəncə işğal olundu. Cavad xan əlində qılınc döyüşərək həlak oldu, Cavad xanla bərabər ailə üzvlərinin də bir çoxu öldürüldü, çoxlu sayda dinc əhali qırıldı. Bununla da Kürəkçay müqaviləsinə yol açıldı. Sovet dövrü tarixçilərinin əsərlərini oxuyanların, Sovet dövrü tarix kitabları ilə tanış olanların çoxu deyir ki, guya İbrahim Xəlil xan Rusiyapərəst idi, ona görə bu müqaviləni bağladı. Bunlar tam ağ yalandı, böhtandır. Yadda saxlamaq lazımdır ki, İbrahim Xəlil xanın böyük qızı Ağabəgim ağa Fətəli şah Qacarın həyat yoldaşı idi. Bir oğlu Əbülfət ağa isə Abbas Mirzənin qoşunlarında ruslara qarşı vuruşurdu. Belə bir ata heç zaman Rusiyameylli ola bilməzdi. Kürəkçay müqaviləsini bağlanmasının əsas səbəbi rusların Gəncədə törətdiyi qəddarlıq idi. Onlar elə bir qəddarlıqlar etmişdilər ki, artıq digər xanlar o taleyi yaşamaq istəmədilər. Ona görə də Sisianovun bilavasitə tələbinə uyğun olaraq 1805-ci ilin mayında Qarabağ xanı İbrahim Xəlil xanla Kürəkçay sahilində müqavilə imzalandı. İbrahim Xəlil xanın yanında onun müttəfiqi və qohumu olan Şəki xanı Səlim xan da var idi. Kürəkçay müqaviləsinə uyğun olaraq bir həftə sonra Səlim xan da eyni müqaviləni imzaladı. Bundan sonra işğalı genişləndirmək üçün Sisianovun əl - qolu açıldı. Qaldı Kürəkçay müqaviləsinin maddələrinə, maddələrə görə, İbrahim Xəlil xan və onun nəslindən olan kişilərin hamısına rus ordusunun zabitləri rütbələri verildi. Bundan sonra Şuşada 100 nəfərlik rus qarnizonu saxlamağı öhdəsinə götürdü. İldə də rus xəzinəsinə 8 min çervon vergi verməyi öhdəsinə götürdü. Yəni Qarabağ xanlığı daxili müstəqilliyini saxlayırdı, vergini verməklə, öhdəliyi yerinə yetirməklə idarəçiliyi davam etdirirdi. Ermənilərə gəlincə, burada erməni amili yox idi. Ermənilərin Qarabağa köçürülməsi Kürəkçay müqaviləsi bağlandıqdan sonra baş verib. Onlar bura Türkmənçay müqaviləsindən sonra köçürülüblər. Ermənilər özləri bunu Marağa-150 abidəsi ilə təsdiq ediblər. Sadəcə olaraq, Sovet dövründə və müstəqilliyə keçid illərində çoxlu sayda tarix kitabları yazıldı. Erməni tarixçiləri saxta tarix kitabları yazmaqla ermənilərin Qarabağda iddiasına haqq qazandırmaq istəyirdilər...Amma bu yanlış məsələ idi" - deyə M.Zülfüqarlı qeyd etdi.
O əlavə etdi ki, Qarabağa köçürülən ermənilər sonradan alban irsinə sahib olub albanların bir qisminin erməniləşməsinə səbəb oldular. Ermənilər çox zaman Kürəkçay müqaviləsindən danışarkən orada albanların adlarının çəkildiyini iddia etsələr də, M.Zülfüqarlı bildirdi ki, sözügedən müqavilədə belə məsələ olmayıb, bu, erməni uydurmasıdır.
Sonda professor vurğuladı ki, məhz bu məsələnin MDB ölkələri dövlət təhlükəsizlik və xüsusi xidmət orqanları rəhbərlərinin diqqətinə çatdırılmasının mühüm əhəmiyyəti var ki, onlar ermənilərin bizim torpaqlara yad olduğunu bilsinlər.
İradə SARIYEVA
