Azərbaycan ərazisində ən qədim dövlətlərin Cənubi Azərbaycanda qurulduğu məlumdur. Urmiyya gölünün sahillərində və digər ərazilərdə ilkin dövlətlər mövcud olub ki, onların da türksoylu, türkdilli dövlətlər olduğu elmi dəlillərlə sübut olunub.
Bu gün İran adlanan ölkənin ərazisində mövcud olan tarixi dövlətlərin Azərbaycan-türk dövlətləri olduğu məlumdur. Onu da vurğulayaq ki, Nadir şah Əfşarın 1747-ci ildə qətlindən sonra Azərbaycanın Şimalında olduğu kimi, Cənubunda da müxtəlif xanlıqlar meydana gəlib. Bilirsiz ki, Cənubi Azərbaycan mövzusuna qəzetimizdə geniş yer veririk.
“Bakı-Xəbər” olaraq, bu dəfə “Azərbaycan dövləti, Qərbi Azərbaycan, Cənubi Azərbaycan” rubrikasında Cənubi Azərbaycan xanlıqları barədə danışacağıq. Cənubi Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş xanlıqlar barədə danışarkən qeyd etməliyik ki, bu xanlıqlar sırf türk-Azərbaycan xanlıqları idilər. Bunlar Marağa xanlığı, Maku xanlığı, Mərənd xanlığı, Qaradağ xanlığı, Qəzvin xanlığı, Sərab xanlığı, Təbriz xanlığı, Urmiya xanlığı, Xalxal xanlığı, Xoy xanlığı və Zəncan xanlığı idi ki, hər biri milli dövlətçilik tariximizdə ayrıca yerə malikdir. Qeyd etdiyimiz kimi, bunlar sırf Azərbaycan türklərinin yaratdığı xanlıqlar idi ki, onların da farslarla, molla rejiminin babaları ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.
“Cənubi Azərbaycanda mövcud olmuş 8 xanlıq bizim tarixi dövlətçilik irsimizdir, onun mollalara aidiyyəti yoxdur”
AVCİYA-nın vitse-prezidenti, tarixçi alim, professor Məhərrəm Zülfüqarlı “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, Azərbaycanda xanlıqlara qədər Azərbaycan xalqının böyük dövlətləri olub. “Sadəcə, indiki Tehran rejimi bizim dövlət rəhbərliyinin də dediyi bir fikri dolaşdırmağa çalışır ki, Azərbaycan xalqı ilə müasir İran əhalisinin müştərək tarixi var. Yəni bunu Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2007-ci ildə İranın ağır vəziyyətində, ABŞ-ın onu müharibə ilə hədələdiyi bir dövrdə deyirdi ki, Azərbaycanın İranla müştərək tarixi olub, orada bizim soydaşlarımız yaşayır. O zaman Prezident ABŞ-a mesaj verdi ki, İrana qarşı müharibəyə başlasan, sənə bizim ərazidən keçib müsəlman əhalini bombardman etməyə imkan verməyəcəyik. Yəni bu, Azərbaycanın mövqeyidir. Müştərək tarix məsələsi isə çox zaman molla rejimi tərəfindən dolaşdırılır. Məsələn, Səlcuq imperiyasından başlasaq Atabəylər, Hülakilər, Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular, Səfəvilər, Əfşarlar, Qacarlar dövlətlərinin hamısı Azərbaycan sülalələri, Azərbaycan dövlətləri olub. İndiki İran ərazisi də Azərbaycan dövlətlərinin tərkibinə daxil olub. Bu dövlətlərin mərkəzi Azərbaycan, yaradıcıları, qurucuları da azərbaycanlılar olub. Müştərək tarux deyəndə molla rejiminin rəhbərləri və tarixçiləri bunu dolaşdırmağa çalışıblar ki, “siz bizdən ayrılıbsınız, gəlin bizə birləşin”. Burada çox incə məsələlər var və bunu aydınlaşdırmaq lazımdır. Azərbaycan dövlətləri, sülalələri daim İranı idarə edib, mərkəz də həmişə Təbriz, Marağa, Ərdəbil və başqa şəhərlər olub. Bu ölkə bizim tərəfimizdən idarə olunub. Səfəvilərin paytaxtı zərurət əsasında Təbrizdən köçürüldü. Çünki Təbriz Osmanlıya yaxın idi, paytaxtın tutulma təhlükəsi olduğuna görə əvvəl Qəzvinə, sonra da Xorasana köçürüldü. Bilirsiz ki, Xorasan özü 52 il Böyük Səlcuq türk imperiyasının paytaxtı olub. Ona görə də burada məsələləri dolaşdırmağa ehtiyac yoxdur. Qaldı xanlıqlara, bilirsiz ki, Nadir şah Əfşarın vəfatından sonra mərkəzləşmiş dövlət olan Əfşarlar 20 xanlığa parçalandı. O xanlıqların 12-si Şimalda, 8-i isə Cənubda oldu. Cənubi Azərbaycanda 8 xanlıq olub. Sonra mərkəzi hakimiyyəti bərpa etmək üçün üç qüvvə mübarizəyə başladı. Bunlar Qacarlar, Kərim xan Zənd və Urmiya xanı, Nadir şah Əfşarın əmisi oğlu Fətəli xan Əfşar idi. Bu üç qüvvənin mübarizəsində Qacarlar qalib gəldi, Cənubi Azərbaycanda və indi İran adlanan ərazidə mərkəzləşmiş hakimiyyət bərpa edildi. Lakin Şimali Azərbaycanı öz mərkəzləşmiş dövlətlərinə qata bilmədilər. Çünki Çar Rusiyası müharibəyə başladı, I Rus-Qacar müharibəsi baş verdi. Rus-Qacar müharibəsi 1804-1813, 1826-1828-ci illəri əhatə edib. Bu müharibə Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri ilə başa çatdı. Şimali Azərbaycan Çar Rusiyası tərəfindən işğal olundu. Amma bu o demək deyil ki, Şimali Azərbaycan o vaxt işğal edildiyinə görə biz öz tarixi dövlətlərimizdən, xanlıqlarımızdan imtina etməliyik, yaxud kiməsə ona müdaxilə etməyə imkan verməliyik”.
M.Zülfüqarlı qeyd etdi ki, bu xanlıqlar da, onlardan əvvəl mövcud olan dövlətlər də sırf Azərbaycan-türk dövlətləri olub və bu bizim tariximizin bir parçasıdır. 1925-ci ilə qədər yenə də İran adlanan ölkəni Qacarlar sülaləsinin idarə etdiyini xatırladan M.Zülfüqarlı qeyd etdi ki, 1925-ci ildə isə Rza Pəhləvi ingilislərin köməyi ilə Qacarların hakimiyyətini devirdi, qəsb etdi, bununla da türklərin hakimiyyətinə son qoyularaq, fars-pəhləvi sülaləsi hakimiyyətə gəldi. “1979-cu ildə devrilən Məmməd Rza şahın həyat yoldaşı Fərəh xanım azərbaycanlıdır. Bir çox şahların anası və həyat yoldaşı azərbaycanlı olub. Etnik mənsubiyyətə gəlincə, bugünkü İran əhalisinin 53 faizi azərbaycanlılar, Azərbaycan türklərindən ibarətdir. Orada mövcud olan dövlətlər kimi xanlıqlar da birmənalı olaraq Azərbaycan türkləri tərəfindən yaradılıb. Cənubi Azərbaycanda mövcud olmuş 8 xanlıq bizim tarixi dövlətçilik irsimizdir, onun mollalara aidiyyəti yoxdur. Biz öz tariximizi yaxşı bilməliyik və başqalarına da bunu öyrətməliyik. Molla rejimi bizim Cənubdakı xanlıqların tarixini saxtalaşdırmağa çalışsa da, buna nail ola bilməz. Çünki bu xanlıqların hər birinin tarixi də, onu yaradanların milli etnik mənsubiyyəti də məlumdur”.
“Bu gün molla rejimi tarixi saxtalaşdırır” - deyən M.Zülfüqarlı qeyd etdi ki, Cənubi Azərbaycanın həm qərbi, həm şərqi, həm də digər coğrafi, tarixi əraziləri bizim tarixi irsimizdir. Bu gün müstəqil Azərbaycan dövlətinin nümunəvi siyasət yürütdüyünü vurğulayan M.Zülfüqarlının sözlərinə görə, Azərbaycan xalqı cənubdakı irsinə də sahib çıxır.
İradə SARIYEVA
