Ermənistanın nə vaxtsa buna inadla qayıtmağa cəhd edib-etməyəcəyini hələ dəqiq deyə bilmirik. Ancaq bu günün faktları faktdır, reallıqdır...
Müharibədən sonra Prezident Əliyevin və ümumən diplomatiyamızın hədəfləri nə idi?
Sıralayaq.
1. Ermənistanın kapitulyasiya edildiyinə Ermənistanın özünü və dünyanı inandırmaq. Bu gün hətta Ermənistanın özündə də kapitulyasiyanı qəbul edirlər. Müxalifət Paşinyanın əleyhinə ittiham faktı olaraq qəbul edir. Paşinyanın silahdaşları isə "əvvəlki iqtidar ölkəni bu duruma məhkum etdi" fikrini başlara yeritmək üçün kapitulyasiyanı faktiki qəbul edir. Bu hədəfi vurduq.
2. "Dağlıq Qarabağ münaqişəsi həll edildi, tarixdə qaldı" fikrini ictimai-diplomatik fikirlərə qəbul etdirmək. Bunu da vurduq. Vətən müharibəsindən bir neçə həftə sonra hətta Putin də bizim Prezidentin o tezisini “Rossiya” TV-yə müsahibəsində birmənalı təsdiqlədi, dedi ki, "daha Dağlıq Qarabağ adlı problem yoxdur". Şübhəsi olanlar arxivi açıb baxa bilər. Ola bilsin ki, Putin müharibədən sonrakı günlərdə emosiyaların hələ yüksək olduğu anlarda bu bəyanatı rəqib saydığı Qərb ölkələrini bölgəmizdən getməyə yönəltmək üçün vermişdi, yəni "daha sizlik iş qalmadı və gedə bilərsiniz" demək istəmişdi. Ancaq o özü də bu faktdan daha qaça bilməz və heç vaxt deyə bilməz ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi həll edilməyib. ABŞ və Fransa Minsk Qrupunun həmsədrlik institutunu bir mexanizm olaraq inkar etdilərsə, demək onlar da münaqişənin həll olunduğunu qəbul etdilər.
3. "Münaqişə bitdiyi üçün sülh sazişi imzalamalı və sərhədləri dəqiqləşdirməliyik" fikrini diplomatik masalara oturtmaq. İlham Əliyev bunu da etdi. İndi həm Brüssel, həm də Moskva platformalarında ən önəmli müzakirə mövzuları bunlardır. Hətta müharibədən sonrakı ilk aylarda "münaqişə hələ həll olunmadığı üçün nə sülh sazişi" deyərək "tumanını başına çəkən" Ermənistan özü də bu gün nəinki sülh sazişindən danışır, üstəlik yalandan yekə-yekə "Azərbaycana verdiyimiz sülh sazişi mətninə cavab gözləyirik" də deyir.
4. Müharibədən sonrakı real imkan və perspektivlərə inam yaratmaq. Əgər bu gün Ermənistan ən ağrılı Zəngəzur dəhlizi müzakirələrinə fərqli tezislərlə olsa da qoşulursa, deyə bilərik ki, İlham Əliyev bu hədəfə də yetişdi.
Siyahını uzatmadan Azərbaycan diplomatiyasının şərti sıralamada sonuncu və uğurla vurduğu hədəfə gələk.
Getdikcə aydınlaşır ki, hələ 2009-cu ilin Madrid prinsiplərindən başlayaraq masalarda "Dağlıq Qarabağın statusunu sonraya saxlayaq, ya ərazilərlə birlikdə bunu da həll edək" mövzusu kəskin müzakirə olunub. Hətta Vətən müharibəsindən sonra da bu mövzu son günlərədək kəskinliyi ilə ortada var idi. Düzdür, sual bir qədər fərqli məzmundadır. "Dağlıq Qarabağın status məsələsini sülh sazişi ilə birlikdə müzakirə edək, ya status müzakirələri sonraya saxlansın" kimi məzmundadır. Açıq deyək ki, müharibədən sonra ilk vaxtlarda Rusiya da Ermənistanın təəssübünü çəkərək status məsələsini sonraya saxlamaq mövqeyində idi. Xatırlamaq olar ki, Putin və Lavrov nə demişdilər. Hər ikisinin oxşar məzmunda belə bəyanatları var - "siyasi mövzuları sonraya saxlayaq, onsuz da gərginlik var, humanitar məsələləri hələlik önə çəkək". Diplomatik dildə bu bəyanatın nə demək olduğu gün kimi aydındır.
Putin bu həftələrdə Valday klubunda dedi ki, ABŞ Qarabağı Azərbaycanın suveren ərazisi kimi görmək istəyir, əgər Ermənistan hesab edirsə ki, Qarabağ xüsusi əlamətlərə malikdir və sazişdə bu əks olunmalıdır, hesab edirəm ki, bunu müzakirə etmək olar. Bunlar Putinin fikirləri idi, Qərbin status məsələsində istəyini desə də Rusiyanın nə istədiyini demədi və Rusiyanın istəyini Ermənistanın "ağzına dil atmaqla" ifadə etdi. Ermənistana mesaj verdi ki, status məsələsini ya sazişlə birlikdə, ya da sonraya saxlamaq variantında gündəmdə saxlayın. Lavrov bu günlərdə Putinin dediklərinin bütün sətiraltı mənalarını açdı. Lavrovun dedikləri – “Bu ilin martında tərəflərə sülh sazişi mətnini vermişik, Soçi görüşündə (bu il oktyabrın 30-dakı görüşü nəzərdə tutur) bilmək istəyirdik ki, Ermənistan status məsələsinin sonraya saxlanması ilə razıdır, ya yox. Ermənistanlı dostlarımız isə Praqadan (6 oktyabr dördtərəfli Praqa görüşünü nəzərdə tutur) Soçiyə BMT-nin Dağlıq Qarabağı Azərbaycanın ərazisi kimi tanıdığını təsdiqləyən 1991-ci il Alma-Ata sənədinin əks olunduğu sənədlə gəldilər, bu sənədə görə BMT keçmiş sovet respublikalarının hüdudlarını onların arasında sərhəd kimi tanıyıb, indi erməni dostlarımız bizdən statusun sonraya saxlanması barədə mövqeyimizi təsdiq etməyimizi gözləyir, halbuki belə danışıqlar getmir". Sitat bitdi.
Lavrov gün kimi aydın danışır və ermənilərə deyir ki, biz status məsələsini sonralara saxlamaq fikrində idik, siz Praqa sənədini imzalamaqla hər şeyi alt-üst etdiniz.
Bütün bu detalların açılmasından sonra Rusiyanın Qarabağ üçün status müzakirələrinin sonraya saxlanması mövqeyinə yenidən qayıtması qeyri-ciddilik olardı. Bunu Ermənistan ara-sıra səsləndirə bilər, lakin bu heç nəyi dəyişməz.
Lakin Rusiya status müzakirələrinin bundan sonra sülh sazişi ilə birlikdə aparılması mövqeyini qoya bilər. Təhlükə buradadır.
Bütün hallarda İlham Əliyev status müzakirələrinin sonraya saxlanması kimi rus-erməni mövqeyini aradan qaldıra bildi. Məhz bu, müqavilə ilə eyni vaxtda status müzakirələrini gündəmə gətirmək planlarını da sıradan çıxarmağa əsas yarada bilər...
Aydın QULİYEV
