Avropa ölkələrinin üzləşdikləri enerji böhranı davam edir. Bu fonda böhranın təsirlərini önləmək üçün qitə ölkələrinin ciddi xərcə düşdüyü də müşahidə edilir. Brüsselin “Brüege” analitik mərkəzinin hesablamaları göstərir ki, Avropa ittifaqı hökumətləri enerji böhranının ev təsərrüfatlarına və bizneslərə təsirini azaltmaq üçün təxminən 280 milyard avro ayırıb. Amma bu da böhranı həll etmək üçün yetərli deyil.
“Brüege” analitik mərkəzinin eksperti Covanni Sqarvatti bildirib ki, vəziyyət gərgin həddə qalmaqda davam edir: “Qiymətlər qış boyu yüksək qalacaq və hökumətlər ən pis ssenarilərə hazır olmalıdırlar, bundan sonra da qiymətlər düşməyəcək. Hökumətlər mümkün olan yerlərdə enerji tələbatını azaltmağa diqqət etməlidirlər”. Son beş ildə Rusiyanın Avropaya qaz tədarükünü kəsməsi nəticəsində topdansatış enerji qiymətləri mövsümi orta qiymətdən on dəfədən çox artıb. Bu, bütün regionun iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərir, Avropada ağır sənaye təzyiq altındadır, sosial rifah halı sürətlə pisləşir. Fransa prezidenti Emmanuel Makron vəzyyətin pis olduğunu etiraf edib. Onun sözlərinə görə, artıq böyük dəyişikliklər zamanıdır, “bolluq” və “qayğısız günlər”in sonudur. O bildirib ki, bu gün dünyanı bürüyən ciddi böhranlar davam edir. “Bolluğun” və “qayğısız günlər”in keçmişdə qaldığını deyən E.Makron hökuməti bugünkü böyük dəyişikliklər qarşısında birlik nümayiş etdirməyə çağırıb. Fransa prezidenti qeyd edib ki, bu gün adaptasiya və yumşalma arasında seçim yoxdur: “Belə vəziyyətlə üzləşərkən soydaşlarımız böyük təşvişlə reaksiya verə bilərlər”. O, hökumət üzvlərini vəziyyəti olduğu kimi, aydın şəkildə deməyə çağırıb. Altı ay əvvəl Ukraynada başlayan müharibənin və iqlim böhranının təsirlərini xatırladan Fransa prezidenti maliyyə vəsaiti, texnologiya məhsulları, xammal, eləcə də içməli su baxımından “bolluğun sonu” olduğunu vurğulayıb. Digər Avropa ölkələrində də vəziyyət yaxşı deyil. Məsələn, indiki bahalaşma ilə İngiltərədə ev təsərrüfatlarının ödənişləri üç dəfə artacaq. Eyni zamanda, hökumətlər üçün problem ümumi həyat səviyyəsini aşağı salan inflyasiyanın sürətlə artmasıdır. Elə Böyük Britaniyada enerji qiymətlərinin sürətlə artması səbəbindən son yarım əsrdə ilk dəfə inflyasiya 18%-i keçə bilər. Rusiya qazının kəsilməsi Avropaya getdikcə daha baha başa gəlir. “Bloomberg” agentliyi bildirir ki, Rusiya minimal həcmdə yanacaq tədarük edərək Avropanı qazla şantaj etməkdə davam etmək niyyətindədir. Bu halda Avropanın digər mənbələrdən tədarükə ehtiyacı artır.
Məlum olduğu kimi, indiki halda Azərbaycan alternativ mənbə kimi Avropa ölkələrinin həyatında daha mühüm rol oynamağa başlayıb. İtaliyanın baş naziri Mario Draqi bu fonda ölkəsinin təbii qazla təchizatında Azərbaycanın əhəmiyyətini vurğulayıb: "Əlcəzairdən Azərbaycana qədər tədarükün artırılması üçün yeni müqavilələr bağladıq. Keçən il təbii qaz idxalımızın 40 faizi Rusiyadan gəldi. Bu il Rusiyadan təbii qaz orta hesabla yarıya qədər azaldı. Bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafını sürətləndirdik. 2022-ci ilin 8 ayında bərpa olunan enerjiyə tələbat 2020 və 2021-ci illərin cəmindən təxminən 4 dəfə çoxdur”.Draqi İtaliyanın təbii qaz ehtiyatının hazırda 80 faiz olduğunu və oktyabrda bunu 90 faizə çatdırmağı hədəflədiklərini, bununla belə, qaz tədarükü həcmlərinin saxlanmasının dayanıqsız səviyyələrə çatan xərclərin artmasının qarşısını ala bilməyəcəyini ifadə edib. Draqi bir tərəfdən Avropanın suverenlik hüquqlarından bəhs edərkən, digər tərəfdən təbii qaz ehtiyacının az qala yarısının Rusiyadan qarşılanmasının bir-biri ilə uyğun olmadığını vurğulayıb. O qeyd edib ki, bu səhv heç vaxt təkrarlanmamalıdır. Baş nazir 2024-cü ilin payızına qədər İtaliyanın Rusiya təbii qazından asılılıqdan tamamilə xilas olacağını vəd edib. İtaliyanın yeni təbii qaz tədarükü layihələrinin nəzərdə tutulan müddətdə tamamlanacağını, 2024-cü ilin payızına qədər Rusiya qazından asılılıqdan tamamilə azad olacağını qeyd edən Draqi deyib: "Bu, milli təhlükəsizlik üçün əsas hədəfdir. Çünki Rusiya qaz şantajından istifadə etməkdən çəkinmir. Təbii qaz Ukrayna və onun avropalı müttəfiqlərinə qarşı geosiyasi silahdır”. Bunlar fonunda Azərbaycandan İtaliyaya qədər uzanan “Cənub Qaz Dəhlizi”nin Avropa üçün nə dərəcədə vacib əhəmiyyət kəsb etməsi bir daha bəlli olur. Lakin “Brüege” analitik mərkəzinin ekspertləri hesab edir ki, indiki halda Avropa Azərbaycan üzərindən Türkmənistan qazının alışına da xüsusi diqqət edib bu istiqamətdə fəaliyyətini genişləndirməlidir. Qeyd edilir ki, bu məqsədlə çəkiləcək “Transxəzər” qaz kəməri Orta Asiyanın nəhəng təbii qaz ehtiyatlarını “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Avropanın enerji bazarlarına nəql etmək məqsədi daşıyır. Bu isə Orta Asiya və Avropanın enerji xəritəsini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirmək deməkdir.
O da vurğulanır ki, Azərbaycan və Türkmənistan ikitərəfli münasibətlərdə yeni bir səhifə açıblar və 2021-ci ilin yanvarında Azərbaycanın “Kəpəz”, Türkmənistanın “Sərdar” adlandırdığı mübahisəli dəniz yatağının birgə kəşfiyyatı və işlənməsinə dair Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Vurğulanır ki, indi “Dostluq” adı verilən yatağın birgə işlənməsi üzrə Azərbaycan-Türkmənistan Memorandumu “Transxəzər” qaz kəməri reallaşmasına ümidləri artırır və Xəzər dənizində enerji əməkdaşlığı üçün yeni imkanlar yaradır. Bildirilir ki, bu boru kəməri həm Türkmənistanın təbii qaz tədarükünə olan tələbi şaxələndirəcək, həm də Avropa enerji istehlakçılarına Orta Asiyanın geniş enerji ehtiyatlarına çıxış üçün imkan yaradacaq. Qeyd olunur ki, Azərbaycandan İtaliyaya qədər uzanan “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tamamlanması da Türkmənistanı və Avropanı Transxəzər qaz kəmərini daha da dəstəkləməyə təşviq etməlidir.
Tahir TAĞIYEV
