Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndlərinin Azərbaycana təhvil verilməsi fonunda Rusiya sülhməramlılarının da buradan çıxarılması reallaşır. Bununla Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri və artıq keçmiş sayılacaq dəhliz üzərindəki ərazilər Azərbaycana təhvil verilir. Bunlar fonunda maraq doğuran məqamlardan biri Rusiya sülhməramlılarının sonrakı fəaliyyəti və gələcək taleyinin necə olacağıdır.
Erməni tərəfinin açıqlamaları göstərir ki, onlar artıq Rusiya sülhməramlılarının burada qalmayacağı reallığını qəbul etməyə başlayıblar. Cənubi Qafqaz üzrə Beynəlxalq Böhran Qrupunun baş elmi işçisi Olesya Vartanyan hesab edir ki, Azərbaycan 2025-ci ildə Rusiya sülhməramlı kontingentinin Qarabağda mövcudluğundan imtina edəcək: “Düşünürəm ki, biz özümüzə və birbaşa münaqişə zonasında yaşayan insanlara qarşı dürüst olmalı, belə bir ehtimalın olduğunu söyləməliyik”. Ekspertin sözlərinə görə, Rusiya tərəfi malik olduğu məhdud sülhməramlı qüvvə ilə Qarabağda sakitlik rejiminin qorunması funksiyasını yerinə yetirir: “Son qarşıdurma zamanı Rusiya sülhməramlı missiyasının rəhbərliyi ilk dəfə olaraq öz missiyasını açıq elan etdi. Onlar bunu sakitlik rejiminə riayət etmək kimi görürlər ki, gərginlik yenidən başlamasın. Yəni onların funksiyasına yerli əhalinin müdafiəsi daxil deyil. Rusiya missiyasının tərkibinə, onun ölçüsünə, sahib olduqları silahlara və müdafiəsinə baxan istənilən ekspert başa düşür ki, bu, əslində Rusiya sülhməramlılarının funksiyasıdır. Onların sayı çox azdır və yüngül silahlarla silahlanıblar ki, onlardan yalnız özünümüdafiə məqsədilə istifadə edə bilsinlər. Onlar, məsələn, hansısa qarşıdurma zamanı yerli əhalini qoruyacaq insanlar ola bilməzlər. Mənə elə gəlir ki, Ermənistan tərəfi, o cümlədən Qarabağın daxilində hansısa təhlükəsizliyin təmin edilməsi tələbi irəli sürüləndə bunun nə üçün lazım olduğunu anlamalı və regionda mövcud olan reallığı, o cümlədən, 2020-ci ilin sonundan sonra Qarabağda mövcud olan reallığı nəzərə almalıdırlar”. Ekspertin fikrincə, Rusiya sülhməramlılarının funksiyası məsələsi həm Bakı, həm də indi İrəvan tərəfindən müəyyən ediləndə, bu, sülhməramlıları elə vəziyyətə qoyur ki, onlar fəaliyyətsiz duruma düşürlər: “Bu halda, hətta 2025-ci ilə qədər onlar sadəcə olaraq öz işlərini görə bilməyəcəklər. Yəni Rusiya sülhməramlıları öz funksiyalarının icrasından tamamilə məhrum edilirlər. Digər tərəfdən, biz 2025-ci ildən sonra Qarabağın başına nə gələcəyindən danışırıqsa, o zaman bilməliyik: Rusiya sülhməramlılarını əvəz etmək mümkün olacaq, yoxsa onların mövcudluğunu gücləndirmək, tam hüquqlu missiya və ya bir növ beynəlxalq kontingent əlavə etmək lazım olacaq? Təəssüf ki, Rusiya sülhməramlılarının Qarabağda olmasını bəyənməyənlər arasında belə müzakirə aparılmır. Deməli, 2025-ci ildən sonra da burada sülhməramlı qüvvələr olmayacaq. Bu halda Qarabağın üzərində tam nəzarət Azərbaycana keçəcək. İndi də Azərbaycan apardığı siyasətlə Rusiya sülhməramlılarının fəaliyyət sahəsini çox məhdud dairəyə sala bilib. Buna Ermənistan hansısa formada müqavimət göstərə bilmir”.
Ermənipərəst politoloq, Rusiyanın “Reqnum” informasiya agentliyinin baş redaktoru Stanislav Tarasov erməni mətbuatına müsahibəsində İrəvanı bu reallığı qəbul etməyə çağırıb. Hətta iş o yerə çatıb ki, özünün antiazərbaycan ritorikası ilə yadda qalan rus politoloq müsahibə zamanı gözlənilmədən “Qarabağ Azərbaycandır” deyib: “Bakı Qarabağ ermənilərinin taleyini yalnız özü həll edir. Bunun üçün Bakıya nə Minsk qrupu, nə də İrəvan lazımdır. Çünki Qarabağ Azərbaycan ərazisidir! Bütün Dağlıq Qarabağ Azərbaycandır! Rus sülhməramlılar da Azərbaycan ərazisində müvəqqəti yerləşdirilib. Bir də deyirəm ki, Qarabağ ermənilərinin taleyi yalnız Bakının əlindədir”. Deməli, ermənilər Rusiya sülhməramlılarına hansısa ümid bəsləməməlidirlər. Xatırladaq ki, Rusiya sülhməramlılarının çıxarılması 10 noyabr bəyanatına əsasən beş ilin tamamında reallaşmalıdır. Bəyanata görə, bu müddət uzadıla da bilər. Sənəddə nəzərdə tutulmasa belə, prosesin tez yekunlaşmasının gerçəkləşmək hüququ da istisna edilmir. “Qisas”dan sonra qanunsuz erməni silahlı dəstələrinin Qarabağdan çıxması sürətləndirildiyindən sülhməramlıların da getməsi aktual məsələ kimi görünür. Amma Azərbaycan mövcud reallıqlar çərçivəsində məsələnin 2025-ci ilə kimi, yəni nəzərdə tutulan vaxtda reallaşmasını daha praqmatik hesab edir. Sülhməramlıların Azərbaycan ərazilərindəki xidmətinə son qoyulması yalnız təhlükəsizlik mühitinin yenidən dəyərləndirilməsindən sonra baş tutacaq. Bu mənada erməni silahlıların hamısının çıxması belə, sülhməramlıların da dərhal geri dönüşünü şərtləndirmir. Ona görə ki, ortada mülki erməni əhali ilə Azərbaycan ordusunun hər hansı insident risqi qala bilər və bu zaman sülhməramlılar tarazlayıcı bir mövqe ilə Azərbaycanın maraqlarının tez təmin olunmasına yardımçı olarlar. Bundan sonrakı gedişatlarda irili-xırdalı bəzi problemlərin ortaya çıxacağı gözlənilsə də, nəticədə Azərbaycan Rusiya sülhməramlılarının müvəqqəti xidmət göstərdiyi ərazilərində özünün suveren hüquqlarını konstitusion normalarla bərpa edir. Hər halda Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri bunun faktiki təzahürüdür. Indi tədricən Rusiya sülhməramlılarının 2025-ci ilə kimi regiondan çıxması reallaşacaq və bu da Bakının istəkləri ilə tam üst-üstə düşür.
Nahid SALAYEV
