Laçın rayonu ilə bağlı baş verən son hadisələr ermənilərin Azərbaycan qarşısında duruş gətirməsinin mümkünsüzlüyün bir daha açıq şəkildə nümayiş etdirdi. Artıq Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndləri tam şəkildə Azərbaycanın nəzarətinə keçməyə hazırdır. Bu vaxta qədər ermənilər rus sülhməramlı qüvvələrinə güvənib buradan çıxmağı düşünmürdülərsə, indi Xankəndini də tərk etməyə hazırdırlar.
Belə bir vaxtda bir maraqlı məqamı da qeyd edək ki, Zabuxdan çıxmış ermənilərin artıq kəndə girişi qadağan edilib. “Azatutyun” radiosnun məlumatına görə, bunu kəndi tərk edən emənilər özləri də təsdiq edib. Belə ki, avqustun 23-də Meline Baqdaqulyan adlı erməni qadın əri və uşaqları ilə birlikdə kəndlə vidalaşmaq üçün yarım saatlığa Zabuxa qayıtmaq qərarına gəlib. Onlar bir neçə gün əvvəl kənddən Ermənistanın Gorus şəhərinə köçüblər. Baqdaqulyan adıçəkilən radioya bildirib: “Rusiya hərbçisi icazə verdi. Hətta iki dəfə komandirinə bizim ailəliklə gəldiyimizi bildirdi. Və soruşdu ki, neçə dəqiqə olacaqsınız kənddə? Cavab verdim ki, maksimum yarım saat olacağıq. Ruslar icazə verdilər, amma Xankəndi polisi icazə vermədi”. Müxbir Zabuxa giriş qadağasının nə ilə əsaslandırıldığını soruşduqda qadın belə cavab verib: “İcazə vermirlər, vəssalam. Heç kim kəndə girməməlidir”. Erməni qadını ən çox incidən o olub ki, ailəsinin yolunu ruslar, azərbaycanlılar deyil, erməni “polisləri” kəsib. Hətta rus hərbçilərin təbəssümünü də xatırlayaraq qadın deyir: “Biz çıxanda maşınla geri döndük, düşdük, rus əsgər gülümsədi, çox təhqiramiz idi. Çox ayıbdır, bu əsl biabırçılıqdır”. Xankəndidəki separatçı rejimin qanunsuz “daxili işlər nazirliyi”ndən “Azatutyun”a bildirilib ki, asayişi təmin etmək vəzifəsi “polis”ə həvalə olunub. Ona görə də artıq təxliyə edilmiş insanların Zabuxa daxil olması qadağandır ki, geri dönüb evləri yandırmasınlar. Bu, Azərbaycanın tələbi ilə həyata keçirilir. Görünən odur ki, bu tələbə həm Rusiya sülhməramlı qüvvələri, həm də Xankəndidə qalan ermənilər ciddi şəkildə əməl edir. Hesab edilir ki, bu hal Xankəndi üzərində də Azərbaycanın tezliklə nəzarəti təmin etməsinə imkan verəcək. Bunu şərtləndirən səbəblərdən biri də rus sülhməramlı qüvvələrinin bölgəni tərk etməyə hazırlaşmasıdır. Elə rusiyalı politoloq Aleksey Malaşenko da artıq bunun üçün əlverişli məqamın yetişməkdə olduğunu bildirir.
O qeyd edir ki, Rusiya ilə Ermənistan arasında vəziyyət getdikcə gərginləşir və Kreml İrəvanı cəzalandırmağı düşünür. Bunun üçün isə atılacaq addımıardan biri rus sülhməramlı qüvvələrinin Qarabağdan çıxarılması olacaq: “Kreml Nikol Paşinyanı son hadisələrə görə yenidən cəzalandıracaq. Bu, konkret olaraq Azərbaycan lideri İlham Əliyevlə görüş öncəsi baş tutacaq. Moskvanın bir neçə gün öncə İrəvana ünvanladığı notanı yada salın. Gözlənilən danışıqlar bir sıra siyasi addımlardan sonra baş tutacaq. Birincisi, Moskvanın bu günlərdə İrəvana göndərdiyi notanın fəsadları. Bu ciddi bir faktdır və ikitərəfli münasibətlərdə müəyyən atmosfer, həmçinin bu səviyyədə danışıqlardan əvvəl müəyyən əhval-ruhiyyə yaradır. Bunun fəsadlarını Nikol Paşinyan görüşdən öncə hiss edəcək. İkincisi, bundan əvvəlki görüşlər və bəzi istiqamətlər üzrə irəliləyiş konkret olaraq Brüsseldə baş vermişdi. Moskva prossesi köklü dəyişmək niyyətindədir. Görüşün gündəliyində hansı məsələləri müzakirə edəcəyini söyləmək çətindir, çünki ciddi proseslər gedir. Üçüncü və ən vacib məsələ isə sülhməramlıların Qarabağdan çıxarılmasıdır. Göründüyü kimi, Brüssel Bakı və İrəvan arasında gərginliyin azalmasına nail ola bilir, Kreml isə tam olaraq diqqətini Ukraynaya yönəldib. Beləliklə, sülhməramlıların Qarabağdan çıxarılması mövzusu hər zamankından daha real görünür”. Erməni ekspert Ohanes Qalstyan qeyd edir ki, bu halda Ermənistan Xankəndidən tamamilə əlini üzə bilər: “Sentyabr ayı Ermənistan dövləti və ümumilikdə erməni xalqı üçün kulminasiya ayı olacaq. Ən ciddi proseslər məhz bu ay baş verecək. Bu proseslərdən dərhal sonra isə Xankəndiyə nəzarət Bakıya keçəcək və bundan nəinki Azərbaycan xalqı, hətta Qarabağda yaşayan ermənilər də sevinəcək. Onlar aclıq, səfalət, işsizlikdən çıxıb işıqlı, gözəl həyata qədəm qoyacaq. Ermənistan hakimiyyətinin onlara verə bilmədiyini Bakı verəcək. İrəvandakı ticarət mərkəzində baş verən partlayış ümumilikdə Ermənistanda sentyabrda baş tutacaq böyük “partlayışın” kiçik modeli idi. Biz hazırda bomba üzərində oturmuşuq. Ermənistanın qorxulu yuxusu çox davam edə bilməz, yaxın vaxtlarda biz yeni fazaya qədəm qoyacağıq. Orada necə olacağı isə özümüzdən aslıdır. Amma istənilən halda, Qarabağı yaddan çıxarmalı olacağıq”. Elə Ermənistanın “Qraparak” nəşri də məsələyə eyni prizmadan yanaşır. Qeyd edilir ki, Ermənistanla Qarabağ arasında Laçın dəhlziinə alternativ yolla əlaqə saxlamaq çətin olacaq və bu da Xankəndi ermənilərinin taleyinə təsir edəcək: “Yeni yolun Laçın dəhlizi ilə eyni statusa malik olub-olmayacağı məlum deyil. Dəfələrlə əmin olduğumuz kimi, hakimiyyətin dediklərinə kor-koranə inanmaq axmaqlıqdır: gah yalan olur, gah da vəziyyətə, düşmənin təsirinə görə dəyişdirilir. Laçın-Zabux və faktiki olaraq Ermənistanı Qarabağla birləşdirən dəhlizin Azərbaycana təhvil verilməsi buna yeni sübutdur. Əgər erməni tərəfinin bu məsələdə bir az özünə inamı, cəsarəti, diplomatik bacarığı olsaydı, heç olmasa indiki mərhələdə mövcud dəhlizi təhvil verməz, ermənilərin məskunlaşdığı yaşayış məntəqələrini təhvil verməkdən yayına bilərdi. Hazırda bizə verilən alternativ deyilən yol isə keçilməz olmayan kimsəsiz yerdən keçir və bitir. Və bizim səlahiyyətlilər hazırda yolun təhvil verilməsinin mümkün olmadığında təkid etmək əvəzinə, bunun üçtərəfli bəyannamənin müddəasını pozacağını bəyan edərək, Azərbaycanın təzyiqinə boyun əyirlər. İkinci bir məqamı qeyd etmək yerinə düşərdi ki, biz “dəhliz”in yeni marşrutun planlaşdırılması üçün nəzərdə tutulan müddət bitməmiş təhvil verildiyini görürük. Ermənistan hakimiyyətinin bu məsələ ilə bağlı birmənalı və ziddiyyətli bəyanatları vəziyyəti daha da çətinləşdirir. Nə qədər özümüzü aldatmağa, boş ümidlərlə yaşamağa çalışsaq da, hakimiyyət orqanlarımız bizə nə qədər boş vədlər verməyə çalışsalar da, bəzi hallarda bizi açıq şəkildə aldatsalar da, biz bu reallıqdan qaça bilmərik”.
Samirə SƏFƏROVA
